Dolazak Kelta

U vekovima u kojima se gvozdeno doba na centralnom Balkanu već uveliko ustalilo, sa severozapada počinju da pristižu zajednice drugačijeg jezika, drugačijih grobnih običaja i prepoznatljive materijalne kulture. Grčki i rimski pisci nazivaće ih jednim opštim imenom — Kelti, ili na grčkom Galati — i pod tim će imenom oni ući u istoriju kao jedna od retkih praistorijskih sila Evrope za koju imamo i pisane vesti i bogatu arheologiju. Njihov dolazak na Balkan nije ni najezda u jednom danu ni mirna seoba; to je proces koji traje generacijama i koji će, na kraju, trajno preurediti i sliku naših krajeva.

Do četvrtog veka pre nove ere keltski svet već je obuhvatao veliki deo srednje i zapadne Evrope. U arheologiji ga prepoznajemo po takozvanoj latenskoj kulturi, nazvanoj po nalazištu La Tène u Švajcarskoj — kulturi koju odlikuju upadljivi gvozdeni predmeti, dugi mačevi sa karakterističnim koricama, fibule prepoznatljivog oblika, kovani nakit i poseban likovni stil sa kovrdžavim, biljnim šarama. Reč „Kelti” ovde, međutim, treba shvatiti oprezno. To je naziv koji im daju drugi — pre svega Grci. Sami sebe ti ljudi zvali su imenima svojih plemena: Skordisci, Boji, Senoni, Galati, i mnogim drugima. Ono što ih ujedinjuje pre je jezik i kultura nego ikakva politička celina.

U talasima, tokom 4. i ranog 3. veka pre nove ere, deo tih zajednica kreće na jugoistok. Razlozi su verovatno višestruki: pritisak iz pozadine, glad za novom zemljom, vojničke družine u potrazi za plenom i platom, možda i klimatske promene. Ono što se sa sigurnošću može reći jeste da do kraja četvrtog veka pre nove ere keltske grupe stižu do dolina velikih reka centralnog Balkana — Save, Drave, Dunava i Morave — i ulaze u dodir sa zatečenim stanovništvom: Ilirima na zapadu, Tračanima na istoku i posebnim balkanskim narodom Tribala u središtu.

Pohod na Delfe i posle njega

Vrhunac keltskog prodora ka jugu zbio se 279. godine pre nove ere, kada je velika vojska, koju antički pisci zovu Galatima, krenula u pljačkaški pohod duboko u Grčku. Cilj im je bilo svetilište u Delfima, jedno od najbogatijih i simbolički najznačajnijih mesta antičkog sveta. Grčki gradovi okupili su odbrambeni savez i, prema kasnijim izvorima, uz pomoć teškog vremena i terena zaustavili napadače pre nego što su mogli da opljačkaju samo svetilište. Pohod je propao, a deo preživelih Kelta vratio se na sever; drugi su se odvojili i nastavili dalje, pa je tako jedna njihova grupa završila čak u Maloj Aziji, gde će po njima čitava oblast dobiti ime Galatija.

Za Balkan je važno ono što se dešavalo posle 279. godine. Posle neuspeha pred Delfima više nije bilo velikih keltskih pohoda ka jugu; ali mnogi od učesnika i njihovih saplemenika trajno su se zadržali na centralnom Balkanu. Tu su zatekli starije stanovništvo i, generaciju za generacijom, ulazili sa njim u različite odnose. Neki susreti bili su ratnički — antički pisci ostavili su tragove o sukobima sa Tribalima i drugim plemenima; drugi su, sudeći prema arheologiji, bili pre svega saživot. Latenski predmeti počinju da se nalaze u grobovima zajedno sa lokalnim oblicima, naselja preuzimaju nove tehnike, a u groblju jednog kraja ponekad leže rame uz rame ratnik sa keltskim mačem i žena sa nakitom starijeg, ilirskog tipa.

Arheologija na tlu današnje Srbije jasno beleži ovo razdoblje. U dolinama velikih reka pronalaze se dugi gvozdeni mačevi tipa latenske kulture, koplja, kalemi za pojaseve, fibule kovrdžavih oblika, kao i nove tehnike u izradi grnčarije na vitlu. Pojavljuju se i sahrane sa spaljivanjem pokojnika i prilaganjem savijenog oružja — običaj koji nije domaći i koji se najlakše objašnjava upravo dolaskom novih ljudi. Sve to ne znači da je staro stanovništvo nestalo; pre znači da se nekoliko različitih tradicija nekoliko generacija odvija na istom prostoru, dok se naposletku ne pretope u nešto novo.

Treba biti iskren i u onome što ne znamo. Koliko je tačno Kelta došlo, kojim putevima i kojim redom, koliki je bio njihov udeo u stanovništvu pojedinih oblasti — sve su to pitanja na koja arheologija daje samo delimične odgovore, a pisanih izvora iz prve ruke gotovo da i nema. Ono što sa sigurnošću možemo reći jeste da od kraja četvrtog veka pre nove ere centralni Balkan više nije isključivo svet Ilira, Tračana i Tribala; u njega su se trajno upisali i pridošlice iz srednje Evrope, sa drugačijim jezikom i drugačijim oružjem. Među njima, jedno pleme posebno će obeležiti naredne vekove na ušću Save u Dunav — Skordisci. O njima, i o njihovom dugom prisustvu na mestu na kome će kasnije nastati Beograd, govori naredna lekcija.