Stefan Prvovenčani — prvi kralj

Kada je Stefan Nemanja 1196. godine sišao sa prestola i povukao se u monaštvo, državu nije ostavio najstarijem sinu Vukanu, već srednjem — Stefanu. Bio je to neobičan, gotovo izazivajući potez: u srednjovekovnoj porodici prvenstvo je obično pripadalo prvorođenom. Nemanja se ipak odlučio za Stefana, oženjenog vizantijskom princezom Evdokijom, kao za čoveka koji najbolje razume novi položaj Raške između Carigrada i ugarskog dvora. Taj izbor će u narednim godinama izazvati težak unutrašnji sukob, ali će na kraju, dve decenije kasnije, doneti Srbiji prvu kraljevsku krunu.

Stefan je preuzeo presto kao veliki župan — staru rašku titulu koja je značila prvog među županima, vladara saveza oblasti, ali ne i kralja u zapadnom smislu. Već prvih godina osetio je da mu položaj nije siguran. Stariji brat Vukan, kome je otac dao na upravu Zetu sa primorjem, nije se pomirio sa drugorednom ulogom. Imao je sopstvenu vojsku, sopstvene veze sa ugarskim dvorom i sa Rimskom crkvom, i čekao je trenutak. Trenutak je došao oko 1202. godine, kada je Vukan, uz ugarsku pomoć, zbacio brata i sam preuzeo veliku župansku vlast u Raškoj.

Sukob dvojice braće trajao je nekoliko godina i prepleo se sa krupnim spoljnim događajima. Stefan se sklonio kod bugarskog dvora, sakupio saveznike i 1204. godine, ili nešto pre, vratio se i povratio vlast. Krv je tekla na obe strane, a presudnu posredničku ulogu odigrao je njihov najmlađi brat — Rastko, sada već monah Sava, koji je sa Svete Gore došao u zemlju, preneo očeve mošti u Studenicu i tako, oko zajedničke porodične svetinje, primorao braću na izmirenje. Vukan je zadržao Zetu kao oblast, ali se odrekao prvenstva. Stefan je ponovo bio veliki župan — i, što je važnije, vratio se iz unutrašnjeg rata mudriji nego što je u njega ušao.

U isto vreme, na istočnoj strani Mediterana, dogodilo se nešto što je iz korena promenilo političku kartu pravoslavnog sveta. Aprila 1204. krstaši Četvrtog krstaškog rata, umesto da krenu u Svetu zemlju, opljačkali su i osvojili Carigrad. Vizantija, dotadašnje središte istočnog hrišćanstva i ona velika senka koja je vekovima nadvisivala balkanske dvorove, raspala se na više delova. Na njenim ruševinama Latini su osnovali Carigradsko carstvo, a vaseljenski patrijarh sklonio se u Nikeju, u Maloj Aziji. Za Stefana je to značilo da glavni susedni gospodar — vizantijski car — više nema snagu kao pre, niti može da osporava njegove poteze sa one strane Bosfora.

Kruna iz Rima

U vakuumu koji je nastao, Stefan je svoju državu počeo da gradi kao samostalnu silu između Ugarske na severu, novonastalog Bugarskog carstva na istoku, i razlomljenih vizantijskih i latinskih oblasti na jugu. Susedne dinastije već su nosile kraljevske krune — i ugarski Arpadovići i bugarski Asenovci. On, sa titulom velikog župana, među njima je delovao manje. Da bi Srbija stala u red kraljevstava, bila je potrebna kruna koju će priznati ostatak hrišćanske Evrope. U tom trenutku jedini izvor takvih kruna koji je radio bio je Rim. Papa Honorije III, koji je 1216. nasledio Inoćentija III, video je u srpskom velikom županu mogućnost da Rimska crkva zađe dublje na istok i da Srbija, makar formalno, uđe u njen krug. Stefanu je, sa svoje strane, bio potreban državni instrument; pitanje verske pripadnosti rešavao je kao pravoslavni vladar koji o tome ćuti.

Tako je 1217. godine iz Rima u Srbiju poslata kraljevska kruna. Stefan ju je primio i tim činom postao prvi krunisani srpski vladar — kralj, latinski rex. Otuda i ime po kome će ostati upamćen: Prvovenčani. Sam čin krunisanja, koliko god političkim računom motivisan, bio je istorijski preokret. Srbija je dobila titulu sa kojom je mogla ravnopravno da razgovara sa Budimom, Trnovom i sa latinskim dvorovima na Jadranu. Vladarska kuća Nemanjića postala je kraljevska dinastija u punom evropskom smislu, a država je iz porodičnog poseda jednog roda prerasla u kraljevstvo sa kojim su drugi morali računati.

Treba odmah reći i ono što istoričari pošteno priznaju kao otvoreno pitanje. Da je papa Honorije 1217. poslao krunu, posvedočeno je u izvorima. Ali način na koji je samo krunisanje obavljeno, izgled krune i tačan sadržaj saglasnosti — sve to je manje sigurno. Neki kasniji srpski izvori, naročito oni vezani uz Savu, opisuju i drugo, svečanije krunisanje — ono koje će Sava obaviti u Žiči verovatno 1219. ili nedugo posle, kada se već vratio iz Nikeje sa autokefalnošću Srpske crkve. Da li je to bilo ponovljeno krunisanje pravoslavnim obredom, ili samo crkveno potvrđivanje već stečene titule, ostaje predmet stručne rasprave. Sigurno je da su obe radnje, papska i Savina, zajedno učinile srpski presto i kraljevskim i pravoslavnim — i da je upravo to dvostruko rešenje bilo Stefanovo i Savino glavno delo.

Stefan Prvovenčani nije bio samo vladar, nego i pisac. Njegovo „Žitije Svetog Simeona” — biografija oca, Stefana Nemanje, koji je u monaštvu uzeo ime Simeon — jedan je od najstarijih srpskih književnih spomenika, napisan staloženim, gotovo strogim jezikom koji odlučno odbija kićeno preterivanje. U tom delu vidi se i njegov pogled na vlast: vladar je čuvar reda i nasleđa, dužan da ono što mu je predato preda dalje boljim, a ne goluždravim. Kada je 1228. umro i sahranjen u Studenici, ostavio je sinovima državu sa kraljevskom titulom, sa sopstvenom autokefalnom crkvom i sa porodičnim manastirom kao duhovnim središtem. Bilo je to nasledstvo koje je iz Raške, donedavno jedne među mnogim balkanskim oblastima, napravilo kraljevinu spremnu za vekove koji slede.