Autokefalna srpska crkva

Krajem druge decenije trinaestog veka, mlada srpska država imala je sve što joj je trebalo da postoji — osim jedne stvari. Imala je dinastiju, imala je teritorije, imala je od skora i kraljevsku krunu koju je papa poslao Stefanu Prvovenčanom. Nije, međutim, imala sopstvenu crkvu. Episkopije na njenom tlu i dalje su pripadale Ohridskoj arhiepiskopiji, drevnom centru pod vizantijskim crkvenim okriljem. Da bi ta poslednja praznina bila popunjena, trebalo je putovati u izgnaničku prestonicu jednog razorenog carstva.

Sve do 1219. godine srpske eparhije nalazile su se pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. To je značilo da je crkveni vrh — onaj koji postavlja episkope, sudi u crkvenim sporovima i potvrđuje odluke sabora — bio izvan zemlje, u rukama grčkog sveštenstva i u okvirima vizantijskog crkvenog poretka. Za mladu državu koja je tek dobila sopstvenu krunu i sopstveni dinastički kult — kult Svetog Simeona, kako se zamonašeni Stefan Nemanja zvao posle smrti — takav položaj postajao je sve teži za obrazloženje. Vladar je bio svoj, vojska je bila svoja, ali crkva nije.

Dva događaja s početka veka učinila su to pitanje hitnim. Prvi je bio pad Carigrada u rukama latinskih krstaša 1204. godine. Vizantijsko carstvo bilo je razbijeno, patrijaršija raseljena, a centar pravoslavlja izmešten u Nikeju, gde je u izgnanstvu sedeo car Teodor I Laskaris zajedno sa patrijarhom. Drugi događaj bila je 1217. godina, kada je Stefan Prvovenčani dobio kraljevsku krunu od pape, čime se srpsko kraljevstvo formalno legitimisalo, ali uz pomoć katoličkog Rima — što je u pravoslavnom svetu izazvalo zabrinutost. Da bi se ta dvosmislenost izbalansirala, trebalo je da se uz zapadnu krunu pojavi i istočna, pravoslavna krunisanost u vidu samostalne crkve.

Čovek koji je tu zamisao sproveo bio je Sava — najmlađi Nemanjin sin, monah Svete Gore, već iskusan crkveni organizator. On je s Atosa krenuo put Nikeje, sa pratnjom i sa pripremljenim molbama. U Nikeji je proveo izvesno vreme u razgovorima sa carem Teodorom I Laskarisom i patrijarhom Manuilom I Haritopulom. Ishod je bio formalan akt: srpskoj crkvi data je autokefalija, to jest pravo da sama bira i postavlja svog poglavara, bez potrebe za odobrenjem druge crkvene jedinice. Sava je istom prilikom rukopoložen za prvog arhiepiskopa srpskog.

Žiča, Ohrid i sporenje oko kanona

Po povratku u Srbiju Sava je za sedište nove arhiepiskopije izabrao manastir Žiču, koji je u to vreme upravo dovršavan i koji se nalazio u središtu kraljevstva. Tu su, prema tradiciji, kasnije krunisani srpski kraljevi, i odatle se nova crkvena organizacija širila ka episkopijama koje je Sava postavio širom srpskih zemalja. Time je u jednom potezu napravljen crkveni okvir koji će u narednim vekovima oblikovati duhovni život ovog prostora — sa episkopima, sa bogosluženjem na slovenskom jeziku, sa monaštvom koje će se nasloniti na svetogorsku tradiciju koju je Sava tako dobro poznavao.

Reakcija nije izostala. Ohridski arhiepiskop Dimitrije Homatijan, učen kanonista i jedan od najuglednijih crkvenih pravnika svog vremena, uputio je oštar protest. Tvrdio je da je nikejski patrijarh prekoračio svoja ovlašćenja, da je deo Ohridske arhiepiskopije otrgnut bez saglasnosti, i da Sava — kao bivši svetogorski monah, a ne episkop ohridske jurisdikcije — nije ni mogao biti zakonito postavljen za poglavara samostalne crkve. Pisma koja je on tim povodom slao danas su važan istorijski izvor i jasno pokazuju da postupak nije bio jednoglasno prihvaćen u pravoslavnom svetu. Rasprava o kanonskoj urednosti potezala se godinama.

Ipak, de facto autokefalija se održala. Nikejska patrijaršija je u međuvremenu, posle povratka u Carigrad 1261. godine, samostalnost srpske crkve postepeno priznala i u praksi i u tonu, a ohridski protesti su s vremenom oslabili. Srpska crkva nastavila je da postoji kao samostalna zajednica, da bi gotovo sto trideset godina kasnije, u doba cara Dušana, bila uzdignuta na rang patrijaršije. Početak svega toga, međutim, ostao je 1219. godina.

Značaj tog čina nadilazi crkvenu unutrašnju istoriju. Za mladu nemanjićku državu autokefalija je značila da njena duhovna institucija odgovara njenom političkom okviru — da kralj ima sopstvenog arhiepiskopa, da vojska ima sopstvene episkope, da narod sluša liturgiju u kojoj se pominju domaći svetitelji. Uz kraljevsku krunu Stefana Prvovenčanog i uz kult Svetog Simeona kao svetog rodonačelnika, autokefalna crkva zaokružila je ono što se kasnije obično naziva nemanjićkim trojstvom legitimiteta — kralj, crkva, predak-svetitelj. Sve troje rođeno je u istoj generaciji, i sve troje preživelo je narednih osam vekova kao osnov srpske verske i nacionalne svesti, makar i u izmenjenim oblicima. Bez tog dana u Nikeji 1219. godine, ostala dva temelja stajala bi sama, nedovršena.