Sloveni — poreklo i način života

Pre nego što su prešli Dunav i ušli u istoriju Balkana, Sloveni su već vekovima živeli u jednom širokom, slabo poznatom svetu severno i istočno od rimske granice. O tom svetu izvori ćute duže nego što bismo voleli. Kada se Sloveni najzad pojave u tekstu — u šestom veku, pod perom vizantijskih pisaca — oni dolaze kao već formiran, brojan narod koji govori srodnim jezikom na ogromnom prostranstvu. Sve što o njima znamo pre tog trenutka rekonstruisano je naknadno, uz pomoć jezika, arheologije i opreznog poređenja sa onim što o njima beleže stranci.

Slovenski jezik pripada indoevropskoj porodici, kao i grčki, latinski, germanski ili indijski jezici. Iz te zajedničke pradavne osnove izdvojila se najpre balto-slovenska grana, a iz nje, nešto kasnije, praslovenski jezik — pretpostavljeni zajednički predak svih kasnijih slovenskih govora. Gde se i kada tačno taj praslovenski oblikovao, nauka nema jedinstven odgovor. Većina istraživača smešta slovensku „pradomovinu” u širi pojas severno od Karpata — otprilike na prostor današnje Poljske, Belorusije i zapadne Ukrajine. Drugi predlažu nešto istočnije ili južnije lokacije. Sigurno je samo to da je reč o velikoj kopnenoj zoni istočne Evrope, daleko od mora i daleko od rimskih puteva.

Prvi spoljni pisci koji ih jasno imenuju javljaju se sredinom šestog veka. Vizantijski istoričar Prokopije iz Cezareje i, malo pre njega, Jordan, gotski pisac na latinskom, govore o brojnim plemenima koja žive severno od Dunava. Jordan ih deli na Sklavene i Ante, sa Venetima kao starijim, opštijim imenom; Prokopije ih opisuje kao narod koji ne živi pod jednim vladarom, već u nekoj vrsti narodne uprave — savremenim rečnikom rečeno, u plemenskoj demokratiji. Treba odmah reći da je ova slika spoljna i delom uprošćena: vizantijski pisci porede slovensko društvo sa onim što sami poznaju, pa odsustvo cara ili kralja kod njih opisuju kao „život u demokratiji”, mada se radi pre o veću starešina i plemenskim skupovima nego o sistemu u modernom smislu.

Selo, polje i bogovi

Sloveni pre seobe živeli su prevashodno od zemlje. Bili su zemljoradnici i stočari, naseljeni u malim selima podignutim duž reka, na ivicama šuma, na zemljištu koje se moglo lako iskrčiti i obraditi. Sejali su žitarice — proso, raž, ječam, pšenicu — uzgajali povrće, držali svinje, goveda i ovce, lovili i ribarili. Njihove kuće bile su skromne: poluukopane u zemlju, sa drvenim zidovima i krovom od slame ili pruća, sa ognjištem od kamena. Takve „zemunice” i nadzemne brvnare arheolozi prepoznaju širom istočne Evrope i one čine prepoznatljiv trag slovenskog naseljavanja.

Politički, nisu poznavali jaku centralnu vlast. Plemenske zajednice okupljale su se oko starešina, a o važnim pitanjima — ratu, seobi, sporu — odlučivalo se na skupovima slobodnih ljudi. Ratovali su pešadijski, naoružani kopljima, sekirama i lukovima, bez teške konjice i bez složene opsadne tehnike. Vizantijski pisci ih opisuju kao izdržljive, navikle na hladnoću, vodu i šumu, sklone iznenadnim prepadima i povlačenju u nepristupačan teren. Kada se kasnije pojave na rimskoj granici, ova vojnička navika imaće svoj značaj — ali pre seobe ona je bila samo deo svakodnevnog života na granici stepe i šume.

Jezik im je bio izrazito jedinstven. Iako se prostirao preko ogromne oblasti, praslovenski je dugo ostao međusobno razumljiv — toliko da se podela na istočne, zapadne i južne Slovene jasno odvaja tek vekovima kasnije, posle seoba. Otuda i naizgled iznenađujuća činjenica da reči poput voda, ruka, sin ili nebo do danas zvuče slično od Beograda do Moskve, od Praga do Sofije. Ta jezička srodnost važan je dokaz o relativno kratkom razdoblju zajedničkog života pre rasipanja.

Verovali su u više bogova vezanih za prirodne sile. Najpoznatiji među njima je Perun, gospodar groma i munje, zaštitnik ratnika; uz njega se pominju božanstva sunca, vatre, vode, vetra i podzemlja, kao i kult predaka, koji je bio važan deo porodičnog života. Sveta mesta nisu bila zidane bogomolje već gajevi, izvori, brda i drveće, a obredi su uključivali žrtvovanje stoke, gozbe i sezonske praznike vezane za poljoprivredni ciklus. Mnogo toga što o ovoj veri znamo rekonstruisano je posredno — preko kasnijih zapisa hrišćanskih misionara, narodnih običaja i jezičkih tragova — jer sami Sloveni u to vreme nisu imali pismo i ništa o sebi nisu zapisali.

I tu stižemo do najvažnije ograde. Skoro sve što se ovde kaže o pretkršćanskim Slovenima dolazi iz tri vrste izvora: vizantijskih i rimskih pisaca koji ih posmatraju spolja i često s nepoverenjem, arheoloških nalaza koji govore o naseljima i predmetima ali ne o mislima, i naknadne jezičke rekonstrukcije koja izvlači zaključke iz današnjih reči. Vlastiti glas Slovena javlja se mnogo kasnije, tek u devetom veku, kada misija Ćirila i Metodija stvara slovensko pismo i prvi tekstovi budu zapisani na jeziku koji oni razumeju. Sve pre toga čujemo iz druge ruke. Sa tim oprezom vredi pamtiti i sledeću sliku: kada je u šestom veku rimska granica na Dunavu počela da se pomera i kruni, sa one strane stajao je narod koji je već imao svoj jezik, svoj način života i svoje bogove — i koji će uskoro krenuti na jug. O tom prelasku govori sledeća lekcija.