Sloveni i Vizantija

Kada se prašina velikih seoba slegla, na Balkanu su ostala dva sveta koja su morala da nauče da postoje jedan pored drugog. S jedne strane bilo je istočno Rimsko carstvo — Vizantija — sa Carigradom kao prestonicom, sa starim gradovima na obali, sa vojskom, poreznicima i crkvom. S druge strane bili su Sloveni, već naseljeni po dolinama, na proplancima i u brdima unutrašnjosti, organizovani u sopstvene male zajednice, bez jedinstvene vlasti i bez jedinstvene namere. Sedmi i osmi vek priča je o tome kako su se ta dva sveta sretala — povremeno oružjem, povremeno ugovorom, najčešće u tihom uzajamnom prilagođavanju.

U prvoj polovini sedmog veka Vizantija je bila iscrpljena. Dugi rat sa Persijom upravo je bio okončan teškom pobedom, a već su se sa juga dizali Arabljani, koji će za nekoliko decenija oduzeti carstvu Siriju, Egipat i deo Male Azije. Carigrad je bio pod opsadom više puta, državna kasa prazna, vojska razvučena. U takvim okolnostima dubina balkanske unutrašnjosti — Mezija, Dakija, delovi Trakije i veliki deo zapadnog Balkana — jednostavno je ispala iz delotvorne vlasti carstva. Carevi nisu formalno odustali od tih oblasti, ali ih dugo nisu mogli ni držati. Slovenska naselja su se tu raširila gotovo bez prepreke.

Time je nastala neobična situacija. Na karti istočnog Rimskog carstva i dalje su stajali stari nazivi provincija, ali na terenu su mnoga od tih područja bila pod kontrolom slovenskih zajednica koje su same odlučivale o sopstvenim poslovima. Vizantijski pisci uveli su za njih poseban termin koji će obeležiti čitavo poglavlje balkanske istorije — o njemu će biti više reči u sledećoj lekciji. Za sada je dovoljno reći da je carstvo te slovenske oblasti priznavalo kao postojeće, vodilo s njima pregovore kao s posebnim celinama, i s vremena na vreme protiv njih slalo vojsku.

Polagani povratak carstva

Već sredinom sedmog veka počinje obrnuti proces. Car Konstans II povede 658. godine pohod protiv Slovena u unutrašnjosti i, prema vizantijskim hroničarima, vrati izvestan broj zajednica pod carevu vlast i naseli deo njih u Maloj Aziji, gde su mogli da služe u vojsci. Krajem veka sličan korak preduzima Justinijan II, koji vodi pohode prema makedonskim i trakijskim oblastima i takođe preseljava slovenske grupe na istok. Ti pohodi nisu bili osvajanja u velikom stilu; pre su ličili na povremene udare kojima carstvo podseća na svoje prisustvo i pokušava da povrati makar deo poreskih obveznika i vojnika.

Pravi, sistematičniji povratak vizantijske vlasti počinje tek u osmom i naročito u devetom veku. Tada se obnavlja vojna i upravna organizacija u oblastima istočnog i južnog Balkana, podižu utvrđenja, učvršćuju gradovi poput Soluna i Drača, postavljaju namesnici. Slovenske zajednice u tim krajevima postepeno ulaze u carski poredak — neke kao podanici koji plaćaju danak, neke kao saveznici, neke kao zajednice koje zadržavaju unutrašnju samoupravu pod opštim nadzorom carstva. Carstvo se pomirilo s tim da su Sloveni tu trajno; nije više pokušavalo da ih ukloni, već da ih uvuče u svoj sistem.

Slika nije bila jedinstvena. Različite slovenske grupe imale su različite odnose sa Carigradom, zavisno od toga gde su živele i koliko su bile blizu vojnoj sili carstva. Oblasti uz egejsku obalu i u Trakiji ranije su i čvršće ušle u vizantijski okvir. Sloveni u dubini zapadnog Balkana — u oblastima koje će kasnije postati srpske zemlje — dugo su ostajali izvan neposredne kontrole, sa povremenim pregovorima, povremenim sukobima i čestim periodima u kojima ih carstvo jednostavno nije doticalo. Zato istoričari oprezno govore o „odnosu Slovena i Vizantije” u jednini: u stvarnosti je to bio niz lokalnih, neujednačenih odnosa koji se nisu uvek razvijali istim ritmom.

Pored vojske i diplomatije, postojao je i treći, dugoročno najvažniji kanal — kultura. Sloveni koji su živeli u dodiru sa vizantijskim svetom postepeno su preuzimali njegove oblike: tehnike gradnje, novčane običaje, pravne pojmove, hrišćansku veru. Taj proces nije bio nasilna prevera; bio je spor, neujednačen i delom dobrovoljan. Vizantija je s vremenom shvatila da je misionarsko delovanje delotvornije od večnih pohoda, pa je polovinom devetog veka iz Carigrada krenula i ona velika misija koja će slovenskom svetu doneti pismo. O tom misionarskom radu i o njegovim posledicama govorićemo u sledećoj epohi; ovde je dovoljno reći da on nije bio izolovan događaj, već logičan nastavak vekovne politike u kojoj se carstvo prema Slovenima naizmenično ophodilo silom, ugovorom i propovedi.

Tako se završava ovo prvo dugo poglavlje. Vizantija nije porazila Slovene, ali ih je i preživela; Sloveni nisu osvojili Carigrad, ali su sebi obezbedili trajan dom na Balkanu. Iz njihovog susreta polako će se roditi novi svet — hrišćanski, pismen, povezan sa istočnom kulturom — u kome će se, mnogo decenija kasnije, oblikovati i prve srpske kneževine.