Doseljavanje Slovena na Balkan

Krajem šestog veka, na severnoj granici Vizantijskog carstva, počelo je nešto što u tom trenutku niko nije mogao da nazove svojim pravim imenom. Preko Dunava su, u sve češćim talasima, prelazile grupe slovenskih ratnika, isprva radi pljačke, a potom — kako je vreme prolazilo — i radi ostanka. U narednih sto godina te grupe će se naseliti po čitavom poluostrvu, od Save i Drine na zapadu do Peloponeza na jugu, i lice Balkana, koje se vekovima činilo nepromenljivim, biće tiho ali temeljno izmenjeno. Ovo je priča o tom procesu — koliko ga izvori dopuštaju da se ispriča.

Slovenske grupe pominju se u vizantijskim izvorima već od šestog veka, najpre kao narod severno od Dunava, podeljen na više plemenskih saveza. Prokopije iz Cezareje, dvorski istoričar Justinijanove epohe, opisuje ih kao ljude koji žive raštrkano, bez jakih kraljeva, ratoborne ali ne previše opasne dok su podeljeni. Već u Justinijanovo vreme, sredinom šestog veka, Sloveni počinju da prelaze Dunav u manjim ratničkim pohodima. Tih godina su to još uvek upadi: dođu, opljačkaju, vrate se nazad. Vizantijska granica na Dunavu, sa svojim utvrđenjima i posadama, uglavnom uspeva da ih odbije ili da ih bar zadrži unutar nekog snošljivog reda.

Slika se menja dolaskom Avara. Taj nomadski narod iz stepa, koji se u Panonskoj niziji ustalio u drugoj polovini šestog veka, brzo je nametnuo svoju vlast nad delom slovenskih grupa. Avarski kagan koristio je slovensku pešadiju kao važan deo svojih vojski, a često ih je gurao ispred sebe u napadima na vizantijske gradove. Ono što je nekada bila slovenska pljačkaška grupa sada postaje deo mnogo organizovanijeg ratnog stroja, sposobnog da napada utvrđene gradove i da zauzima teritoriju. Granica na Dunavu počinje sve jače da krcka.

Konačni udarac toj granici nije zadao niti jedan napad, već dugo iscrpljivanje. Početkom sedmog veka, Vizantija se istovremeno bori sa Persijom na istoku i sa Avarima i Slovenima na severu. U toku rata sa Persijom, naročito posle 602. godine, carstvo je moralo da povuče većinu vojnih snaga sa balkanske granice. Utvrđenja su ostala bez dovoljno branilaca, gradovi bez zaštite. Tada se desilo ono što se nije moglo desiti u stoleće mira — slovenske grupe više nisu samo prelazile Dunav i vraćale se, već su počele da ostaju. Doseljavanje, koje je dotad bilo izuzetak, postalo je pravilo.

Opsada Carigrada i posle nje

Vrhunac avarsko-slovenskog pritiska bila je opsada Carigrada 626. godine. Avari su sa severa, sa svojim slovenskim odredima, opkolili gradske zidine, dok su persijske snage stigle na azijsku obalu Bosfora. Carstvo se činilo kao stešnjeno s dve strane. Ali Carigrad je izdržao: morski zidovi nisu pali, vizantijska flota je sprečila spajanje avarskih i persijskih snaga, a opsada je posle nekoliko nedelja prekinuta. Za Avare je to bio poraz iz koga se njihov politički ugled nikada nije sasvim oporavio. Vlast kagana nad podređenim narodima počela je da slabi, a slovenske grupe na Balkanu — sada već uveliko prisutne na carskoj teritoriji — postaju samostalnije. U decenijama posle 626. godine naseljavanje se ubrzava, i ono što je počelo kao vojnička avantura pretvara se u trajnu demografsku promenu.

Sloveni nisu na Balkan stigli jednim putem niti u jednom talasu. Dva pravca se obično razlikuju u izvorima i u arheološkim tragovima. Jedan vodi dolinom Save i preko Drine, ka prostoru današnje severozapadne Srbije, Bosne i dalje ka Jadranu — to je koridor kojim će se vremenom uobličiti zapadne slovenske skupine na poluostrvu. Drugi pravac ide niz Dunav i potom dolinom Morave i Vardara, ka jugu i istoku — tim su putem grupe stizale do Trakije, Makedonije i Grčke. Naseljavanje nije bilo izvedeno po nekom planu; bilo je više nizova kretanja, pomeranja i preplitanja, i tek vekovima kasnije iz njih će se izdvojiti zasebni slovenski narodi.

Važno je odmah razjasniti šta doseljavanje nije bilo. Ono nije bilo zamenjivanje jednog stanovništva drugim. Domaće stanovništvo Balkana — potomci Ilira, Tračana, romanizovanih i grčkih zajednica, kao i vlaška pastirska populacija — nije nestalo. Deo se povukao u utvrđene gradove, deo u planine, deo je ostao na svojim mestima i vremenom se stopio sa novim doseljenicima. Negde su Sloveni asimilovali zatečeno stanovništvo, negde se desilo obrnuto, a najčešće je nastao spori spoj. Današnji narodi Balkana, uključujući i Srbe, demografski potiču i od slovenskih doseljenika i od stanovništva koje ih je tu dočekalo. Krv i jezik ne idu uvek istim putem.

Promena koja je tada počela bila je vidljiva pre svega na zemlji. Velika antička gradska mreža, sa svojim trgovima, hramovima i kupatilima, polako se urušavala. Mnogi gradovi su opusteli ili se sveli na utvrđene jezgre, dok je oko njih i između njih nicalo selo — slovenska sela sa drvenim kućama, malim grobljima i poljima koja se obrađuju na nov način. Latinski i grčki nisu nestali, ali su se povlačili u uske oaze, dok je u širokim seoskim prostorima sve više preovladavao slovenski govor. Hrišćanstvo, koje smo upoznali u Konstantinovo doba, ovde se susreće sa novim, paganskim svetom — i sa tim susretom ostaje da živi vekovima, do prvih pokrštenja.

Treba biti pošten i s onim što ne znamo. O slovenskom doseljavanju na Balkan gotovo sve znamo iz vizantijskih izvora — kratkih beležaka careva i hroničara, koji o Slovenima pišu uzgredno, iz ugla ugrožene granice. Sami Sloveni tih vekova ćute: nemaju pismo, ne ostavljaju natpise, ne pišu hronike. Njihov glas dolazi tek kasnije, sa pokrštenjem i sa Ćirilom i Metodijem. Zbog toga su mnogi delovi ove priče — koji je tačno narod kuda otišao, kada se gde naselio, kako su izgledale prve slovenske kneževine — i danas predmet rasprave. Srpska istorija počinje upravo unutar ovog šireg slovenskog naseljavanja, kao jedan od njegovih ogranaka. O tome kada se i kako iz te šire mase izdvajaju Srbi, govoriće naredne lekcije.