Gradovi i trgovina

Srednjovekovna Srbija nije bila zemlja gradova. Velika većina ljudi živela je u selima, na vlastelinskim posedima ili crkvenim dobrima, baveći se zemljoradnjom i stočarstvom. Pa ipak, kroz tu pretežno seosku zemlju išla je mreža mesta gde se trgovalo, kovao novac i punile carine — i upravo ta mreža, koliko god retka i mala po brojevima stanovnika, vezivala je državu Nemanjića za mediteransku privredu. Ko želi da razume Srbiju trinaestog i četrnaestog veka samo preko manastira i bitaka, propustiće tihu, ali odlučujuću stranu njenog života: srebro koje se topilo u rudarskim varošima i odlazilo brodovima iz Dubrovnika dalje na zapad.

U unutrašnjosti su središta tog života bili trgovi. Bila su to mala naselja, najčešće smeštena u blizini rudnika ili na pogodnim raskršćima karavanskih puteva, gde se lokalna roba susretala sa onom koja je putovala daleko. Brskovo na gornjem toku Tare, Trepča i Janjevo na Kosovu, Novo Brdo iznad Kosova polja, Plana, Rudnik u Šumadiji — gotovo svi su istovremeno bili i rudarska mesta. Tu su se otkopavali i topili srebro, olovo i bakar; tu su se okupljali kovači, trgovci, sveštenici, pisari i zanatlije; tu je nicala mešavina jezika i vera kakvu šira zemlja nije poznavala. Po veličini bili su skromni, često ne veći od većeg današnjeg sela, ali su po privrednoj težini nadrastali svoje zidine.

Drugi krak te mreže bilo je primorje. Gradovi na jadranskoj obali — Kotor, Bar, Ulcinj, Drač na jugu, i pre svega Dubrovnik — bili su luke kroz koje je srpska roba izlazila u svet i kroz koje je sa zapada ulazilo ono što unutrašnjost nije proizvodila. Pravni položaj im je bio raznorodan: Kotor je u dobrom delu razdoblja Nemanjića priznavao srpsku vrhovnu vlast, Bar i Ulcinj često takođe; Dubrovnik je bio samostalna komuna, kasnije republika pod promenljivim vrhovnim okvirima, ali u svakodnevnom poslu glavna kapija srpske trgovine; Drač je ležao na albanskom zemljištu, čas pod vizantijskom, čas pod anžujskom vlašću. Bez obzira na to ko je formalno vladao, gospodari u unutrašnjosti znali su da im je primorje neophodno — i obrnuto.

U toj mreži posebno su se izdvajala tri veća grada. Skoplje, koje je kralj Milutin osvojio krajem trinaestog veka, postalo je svojevrsna druga prestonica, a pod carem Dušanom i središte carstva. Prizren, smešten ispod Šar-planine na bogatom polju, bio je omiljeni boravak vladara i pretvorio se u jedan od najživljih trgovačkih i administrativnih centara države. Ohrid, drevno crkveno središte koje je vekovima pripadalo Bugarima i Vizantincima, pao je u srpske ruke 1334. godine i u Dušanovoj eri postao deo srpsko-grčkog sveta nove imperije. Tek sa ovim varošima, naslednicama starih vizantijskih urbanih sredina, srpska država dobija nešto što po obimu, ulicama i kulturnom bogatstvu zaista zaslužuje ime grada u mediteranskom smislu.

Roba, trgovci, novac

Glavna roba koja je iz Srbije išla na zapad bilo je srebro — i to u količinama dovoljnim da menjaju cenu ovog metala na evropskim tržištima. Pored njega, izvozili su se bakar i olovo iz istih rudničkih oblasti, zatim vosak iz šuma, kože i krzna, manji vinski viškovi u pojedinim razdobljima, ponešto žita kad je rod bio dobar, i — pošteno treba reći — robovi, najčešće ratni zarobljenici, u broju koji je u srpskom slučaju bio ograničen ali stvaran. U suprotnom smeru, sa zapada i juga, stizalo je ono što je domaća privreda teško ili nikako proizvodila: fina sukna iz italijanskih i flamanskih radionica, so iz primorskih solana, ulje, južna vina, oružje, nakit i bolja keramika. So je bila pitanje opstanka koliko i trgovine, pa su vladari posebno pažljivo regulisali njen put.

Glavni nosioci tog prometa bili su Dubrovčani. U Brskovu, Novom Brdu, Prizrenu i drugim mestima vekovima su živele dubrovačke kolonije — trgovci, knezovi tih kolonija, sveštenici, lekari — koji su, po sopstvenom statutu i pod zaštitom srpskog vladara, vodili poslove sa unutrašnjošću. Srpski kraljevi su im izdavali povelje sa povlasticama: o slobodnom kretanju, o sudovanju sopstvenim pravom, o visini carina. Pored njih, aktivni su bili i kotorski, mletački, povremeno đenovski trgovci. Karavane su vodili „Vlasi”, polunomadski stočari i prevoznici koji su konjima i mazgama nosili teret preko planinskih prevoja, jer Srbija nije imala plovne reke ka moru. Vladari su podizali carine na većim drumovima i izdavali pisma o sigurnom prolazu — tako se gradila ona pravna mreža bez koje trgovina nije moguća.

Tu novčanu privredu pratio je i sopstveni novac. Srpski dinar, kovan po uzoru na mletački grosso, postao je u četrnaestom veku jedna od ozbiljnijih balkanskih valuta; kovnice su radile u Brskovu, Novom Brdu, Skoplju i drugim mestima. Sve to znamo, treba pošteno reći, najviše zahvaljujući dubrovačkim arhivima — pažljivo vođenim notarskim knjigama i poveljama koje su Dubrovčani čuvali vekovima — uz manji broj sačuvanih srpskih povelja i ono što arheologija povremeno izvuče iz tla. Pisani trag o domaćem trgu često je tanak; o dubrovačkom poslu sa njim — neuporedivo deblji. Iz tog spoja, koliko god neravnomerno osvetljenog, pomalja se slika države koja je, iza monaške i ratničke spoljašnjosti, bila čvrsto upletena u privredni život Mediterana.