Novo Brdo i srpsko srebro

Na padinama jedne ugasle vulkanske gore u istočnom delu Kosova, nedaleko od današnje Prištine, krajem 13. veka počelo je da niče naselje koje će za stotinak godina postati jedan od najbogatijih gradova jugoistočne Evrope. Zvao se Novo Brdo. Nije bio prestonica, ni sedište arhiepiskopije, ni manastirsko središte — bio je rudnik. A ipak je upravo on, više nego mnogi dvorovi i katedrale, držao u rukama ono čime se u srednjem veku kupovala i sila i mir: srebro.

Srpski rudnici otvarali su se i ranije, ali Novo Brdo se izdvojilo onim što je geologija stavila u njegove žile. Tamošnja ruda davala je takozvano „glamsko srebro” — argentum de glama, kako su ga zvali Dubrovčani u svojim ugovorima. Bilo je to srebro koje je u sebi prirodno nosilo i znatan udeo zlata, otprilike jedan deo zlata na šest do deset delova srebra, u zavisnosti od žile. Takav metal vredeo je osetno više od običnog srebra i tražen je od kovnica novca u Veneciji, Ugarskoj i drugde. Pretapanje, razdvajanje i kovanje glamskog srebra bili su posao koji je tražio i znanje i kapital — i upravo oko tog posla okupila se neobična, šarolika gradska zajednica.

U Novom Brdu su živeli Srbi — pravoslavni meštani, zanatlije, sluge, čuvari; tu su radili nemački rudari, takozvani Sasi, koji su još od 13. veka dolazili u srpske rudnike donoseći sa sobom svoju rudarsku tehniku i sopstveni pravni običaj, „saski zakon”. Tu su, u sopstvenoj koloniji, držali kontoare i kuće dubrovački trgovci, glavni posrednici između srpskog srebra i italijanskih kovnica. Tu je bilo Grka i Vlaha, ponekad Mlečana, ponekad Saracena u službi neke od trgovačkih kuća. U gradu su istovremeno radile pravoslavna saborna crkva, katolička parohijska crkva za Dubrovčane i posebna katolička crkva za Sase. Bila su na snazi tri pravna sistema istovremeno — srpsko vladarsko pravo, saski rudarski zakon i dubrovačko trgovačko pravo — i to ne kao neuredna zbrka, već kao izgrađeni dogovor: svaki je važio za svoju zajednicu i svoj tip poslova.

Grad od srebra

Sam grad je rastao kao nešto između tvrđave i rudarskog logora. Na vrhu strme uzvišice dizao se utvrđeni Gornji grad sa kulom i citadelom, čiji se zidovi i danas naziru u ruševinama. Niže se širio Donji grad, a dalje, niz padine, tri podgrađa sa radionicama, topionicama, magacinima soli i hrane, hanovima i kućama doseljenika. Procene o tome koliko je ljudi tu zaista živelo u doba najvećeg uspona kreću se vrlo široko — od oko deset hiljada do, po smelijim računima, četrdesetak hiljada stanovnika u prvoj polovini 15. veka. Brojke treba uzimati s oprezom; tačnih popisa nema, a istoričari ih izvode iz dubrovačkih ugovora i arheoloških nalaza. Pa ipak, čak i niža procena Novo Brdo svrstava među najveće gradove jugoistočne Evrope tog vremena, veće od mnogih kraljevskih prestonica.

Iza tog rasta stajala je proizvodnja koja je prevazilazila lokalni okvir. Krajem 14. i u prvoj polovini 15. veka srpski rudnici, sa Novim Brdom kao glavnim, davali su znatan deo ukupne evropske ponude srebra. Pojedini istraživači procenjuju da je u sredini 15. veka udeo srpskog srebra u evropskoj proizvodnji iznosio između jedne petine i jedne četvrtine — što je, ako je tačno, podatak koji menja čitavu sliku Despotovine. Te procene su predmet rasprave i u njih treba ulaziti pažljivo, ali smer je jasan: srebro iz Novog Brda bilo je jedan od ozbiljnih izvora kovanog novca u Italiji i srednjoj Evropi. Carine i zakup rudnika pretvarali su se u sredstva kojima je srpska država mogla da plaća najamnike, gradi tvrđave i — kada je već postala Despotovina pod Lazarevićima i Brankovićima — godinama drži otpor pred sve jačim osmanskim pritiskom.

U gradu se osećalo to bogatstvo. Sačuvani dubrovački spisi pominju kuće sa staklenim prozorima, srebrno posuđe, uvoz vina i tkanina iz Italije, sukobe oko ostavština koje su se računale u stotinama litara srebra. Pominju se i ugovori o zakupu rudnika koje su despoti davali domaćim i stranim preduzetnicima, sporovi pred „rudarskim sudom”, kazne za krađu rude, propisi o ventilaciji okana i o radu noću. Sve to govori o gradu koji je bio tehnološki napredan po merilima svog vremena i koji je živeo brzo, gotovo grozničavo, kao što i danas žive rudarska naselja na vrhuncu svog ciklusa.

Kraj je došao 1. juna 1455. godine. Posle dugotrajne opsade i pregovora, Novo Brdo je predato sultanu Mehmedu II, istom onom koji je dve godine ranije osvojio Carigrad. Po dubrovačkim i osmanskim izveštajima, mnogi stanovnici su pobijeni ili odvedeni u ropstvo, deca razdvojena od roditelja, gradska elita razorena. Rudnik nije zatvoren — Osmanlije su zadržali proizvodnju, doveli nove rudare i nastavili kovanje akči od novobrdskog srebra još više od jednog veka. Ali grad u staroj veličini više nije postojao. Stranih trgovaca je bilo manje, jurisdikcijska šarolikost je nestala, Sasi i Dubrovčani su se vremenom razišli ili stopili sa okolinom.

Danas je Novo Brdo arheološko nalazište. Vide se obrisi citadele na vrhu, temelji nekoliko crkava, ostaci okana, rasuti tragovi topioničke šljake po padinama. Naselje koje se još uvek zove istim imenom je malo i tiho. A ipak, ono što je tu nekada bilo — kosmopolitski grad srpskog srednjeg veka u kome su pored pravoslavne službe odjekivale i latinska misa i nemački rudarski poklik, grad čije je srebro stizalo do venecijanskih i ugarskih kovnica — ostaje jedan od najjasnijih dokaza koliko je Despotovina, u svojim poslednjim decenijama, bila uključena u veliku evropsku privredu svog doba.