Raška graditeljska škola

Kada se danas prođe ispod kapije Studenice ili Sopoćana, lako je prevideti koliko su te crkve, u svom vremenu, bile neobična pojava. Sa istoka su nosile ono što su Nemanjini ljudi smatrali nepromenljivim — vizantijski raspored prostora, kupolu nad središtem, oltarsku apsidu okrenutu suncu što izlazi. Sa zapada su, međutim, dobile lice koje se u pravoslavnom svetu retko viđa: zidove od fino tesanog kamena, romaničke portale s lukovima ukrašenim lozicom i životinjama, klesarski rad onakav kakav se u to vreme radio na obali Jadrana i u Italiji. Iz tog susreta nastao je prvi prepoznatljiv stil srpske srednjovekovne arhitekture — raška graditeljska škola.

Početak se obično vezuje za Stefana Nemanju i njegove zadužbine u drugoj polovini 12. veka. Đurđevi Stupovi kod Novog Pazara, podignuti oko 1170, već pokazuju glavnu ideju: relativno mala, izdužena crkva sa kupolom nad središnjim delom broda, građena od pravilno klesanih kvadera. Pravi obrazac, međutim, postaće Studenica, započeta krajem 1180-ih ili oko 1190. godine. Njena Bogorodičina crkva obložena je belim mermerom koji se i danas, kada padne kosa svetlost, gotovo svetli; portali, prozori i kupolni tambur ukrašeni su klesanim ornamentom — biljnim viticama, isprepletanim trakama, ljudskim i životinjskim glavama. Te detalje, sudeći po stilu, izrađivali su majstori sa primorja, najverovatnije iz dalmatinskih i apulskih radionica, navikli na romanički repertoar. U unutrašnjosti je sve drugačije: kupola, oltarski prostor i raspored fresaka pripadaju vizantijskom svetu koji je Nemanja kao pravoslavni vladar smatrao svojim.

Šta čini raški hram

Kroz nekoliko decenija ustalio se prepoznatljiv tip. Raška crkva je po pravilu jednobrodna — dakle nema bočne lađe kao starohrišćanske bazilike i kao mnogi vizantijski hramovi — ali je iznad središta broda postavljen tambur sa kupolom. Taj spoj, jednobrodna osnova plus kupola, neuobičajen je u vizantijskoj praksi; bliži je romaničkim crkvama zapadne Evrope, samo što je kupola srpsku verziju vratila u istočni liturgijski svet. Tambur je visok i vitak, najčešće osmostran, sa uskim prozorima koji u unutrašnjost puštaju usku, vertikalnu svetlost iznad oltara. U najraskošnijim zadužbinama — Studenici, Banjskoj, Dečanima — zidovi su građeni od pažljivo tesanog kamena, često u dva tona — belom krečnjaku sa crvenkastim ili ružičastim naglascima, koji ivicama i lezenama daju crtež bez potrebe za bojom; mnoge druge, poput Žiče, Mileševe i Sopoćana, zidane su lomljenim kamenom i malterisane.

Najupadljiviji romanički sloj nalazi se na portalima. Kameni dovratnici i nadvratnici prepuni su klesanog reljefa: lavovi i grifoni koji grizu sopstveni rep, lišće akantusa, vinova loza, isprepletane trake, glave svetitelja i, povremeno, ljudi u svetovnoj odeći. To je rečnik koji se istovremeno klesao i na portalima katedrala u Trogiru, Kotoru ili Barletti. Kapiteli stubova u priprati često su lisnati i bujni, sa istom logikom oblika. Sve to spolja deluje gotovo zapadnjački — sve dok se ne otvore vrata i pred posetiocem stane unutrašnjost prekrivena freskama, o kojima je u prethodnoj lekciji bilo posebno reči.

Od Studenice se obrazac dalje razvija, ali se ne menja u suštini. Žiča, podignuta oko 1220. kao sedište nove srpske autokefalne crkve, izvedena je u istom planu, ali sa spoljnim zidovima u crvenom malteru; mileševski hram iz tridesetih godina 13. veka unosi nove proporcije, ali zadržava jednobrodnu osnovu sa kupolom. Sopoćani kralja Uroša I iz šezdesetih godina 13. veka smatraju se vrhuncem zrele faze: spoljašnjost je strogo, gotovo asketski jasna, a unutrašnjost, prekrivena freskama izuzetnog kvaliteta, otkriva koliko se za vek i nešto od Nemanjinih dana izoštrio osećaj za sklad. Gradac kraljice Jelene Anžujske iz istog vremena pokazuje da su i ženske zadužbine pripadale istoj školi, izvedene jednako brižljivo.

Poslednja velika raška građevina je istovremeno i izuzetak — Visoki Dečani, podignuti između 1327. i 1335. po nalogu kralja Stefana Dečanskog, a po nacrtu kotorskog fratra Vite. Dečani su najveća srpska srednjovekovna crkva, ali su već u nečemu drugačiji: imaju petobrodni naos i trobrodnu pripratu umesto jednog broda, monumentalniju kamenu plastiku i očiglednije romaničko-gotičke odlike. U tom smislu Dečani su istovremeno kruna raške škole i znak da je njeno vreme prošlo. Do tada su Milutinova osvajanja na jugu već donela novi obrazac — crkve u opeci i kamenu, sa nekoliko kupola, na način koji se kasnije nazvao vardarskom ili srpsko-vizantijskom školom, i o tome će biti reči u sledećoj lekciji.

Vredi reći i ono o čemu nauka i danas raspravlja. Tačan udeo vizantijskog i romaničkog uticaja u pojedinoj raškoj crkvi nije uvek lako odmeriti; svaki hram je po tom pitanju zaseban slučaj. Imena pojedinih klesara koja se pojavljuju u natpisima ili u kasnijim zapisima — pominju se majstori sa Jadrana, iz Kotora, iz Apulije — često se mogu samo delimično potvrditi, a putevi po kojima su radionice prelazile s jednog gradilišta na drugo rekonstruišu se posredno. Ono što nije sporno jeste sama sinteza. Raška škola je proizvela tip crkve kakav se drugde u srednjovekovnoj Evropi nije pojavio: pravoslavnu po obredu i prostornom doživljaju, romaničku po fasadnoj rukotvorini, srpsku po izboru — jedan od onih retkih trenutaka kada je granica između Istoka i Zapada bila ne pregrada, nego radionica.