Pad Bosne

Četiri godine pošto je Smederevo bez borbe predato Turcima, ista sudbina sustigla je i njenog zapadnog suseda. Bosanska kraljevina, koja je vekovima delila granicu sa srpskom državom — čas kao saveznik, čas kao suparnik, a u jednom kratkom trenutku i kao njen polagač prava — nestala je u proleće 1463. godine za nekoliko nedelja. Pohod Mehmeda II Osvajača na Bosnu spada među najbrže velike ratne operacije njegovog doba: vojska je ušla, gradovi su pali, kralj je uhvaćen i pogubljen, a zemlja pretvorena u osmanski sandžak pre nego što je Evropa stigla da reaguje.

Bosna je do tog trenutka bila država sa složenom unutrašnjom istorijom. Njome je od XIV veka vladala dinastija Kotromanića, a u verskom pogledu bila je jedinstvena u regionu — pored katolika i pravoslavnih, na njenom tlu postojala je i posebna Crkva bosanska, hrišćanska zajednica oko koje istoričari još vode rasprave: bila je verovatno doktrinarno neobična, a savremenici sa Zapada često su je proglašavali jeretičkom. Ta verska složenost dugo je Bosnu držala u poluizolaciji od katoličke Evrope. Pod Tvrtkom I, krunisanim za kralja 1377. godine, kraljevstvo je doseglo svoj vrhunac: Tvrtko je proširio vlast na delove srpskog zemljišta i na primorje, krunišući se i kao „kralj Srbljem i Bosni”. Posle njegove smrti 1391. Bosna je počela da slabi iznutra — velikaši su jačali, kraljevska vlast je popuštala, a oblasti poput Hercegovine i Huma pretvarale su se u poluautonomne gospodštine.

Posljednji bosanski kralj, Stefan Tomašević, već je bio poznata ličnost u srpskoj priči. Isti onaj mladi Kotromanić koji je 1459. nakratko sedeo na smederevskom prestolu kao despot Srbije — i u čije vreme je Smederevo predato Turcima — vratio se u Bosnu i 1461. godine, posle smrti oca Stefana Tomaša, postao njen kralj. Bio je iz roda koji je već gubio jednu krunu i sada nasleđivao drugu. Pokušao je da spase ono što se može spasti: tražio je čvrst savez sa Ugarskom, dozvolio jače prisustvo katoličke crkve na dvoru i razmišljao o krunisanju koje bi ga jasnije svrstalo uz Zapad. Iste te godine, 1463, odbio je da Mehmedu II plati ugovoreni godišnji danak, računajući da će ga ugarska i zapadna pomoć stići pre osmanske vojske.

Pohod 1463. godine

Računica se pokazala pogrešnom. Mehmed II je lično poveo veliku vojsku u Bosnu već u rano proleće. Glavno oružje pohoda bila je brzina. Osmanske kolone nisu se zadržavale na opsadama, već su jurile od utvrđenja do utvrđenja; posade su, suočene sa silom za koju nije bilo izgleda da je zadrže, predavale gradove jedna za drugom. Bosanska vlastela, podeljena, nepoverljiva prema mladom kralju i nesigurna u sopstveni opstanak, ponašala se kako se u ovakvim trenucima često ponaša — neki su prešli na osmansku stranu, neki su pobegli ka Ugarskoj, neki su se zatvorili u svoje gradove i čekali. Stefan Tomašević povukao se duboko u zapadnu Bosnu, ka tvrđavi Ključ na Sani, nadajući se da će do njega vojska stići prekasno.

Stigla je na vreme. Ključ je opkoljen, kralj je uhvaćen i, prema pouzdanim izvorima, izveden pred sultana u Jajcu — jedan od najvažnijih bosanskih gradova, krunidbeno mesto Tvrtka I i utvrđenje od simboličkog značaja. Tu je Stefan Tomašević pogubljen, najverovatnije odsečenjem glave. Sa njim su pobijeni i mnogi članovi vladajuće porodice i bosanske vlastele. Sa krvavim činom kod Jajca prestala je da postoji srednjovekovna Bosanska kraljevina. Mehmed II je veći deo njenih oblasti preuredio u Bosanski sandžak, novu jedinicu Osmanskog carstva. Hercegovački vojvoda Stjepan Vukčić Kosača i njegovi naslednici držaće se još nekoliko godina u zaleđu Jadrana, ali i njihova oblast pašće do 1482.

Već iste 1463. ugarski kralj Matija Korvin pokrenuo je protivnapad i uspeo da povrati Jajce sa pojasom severne Bosne. Tako je nastao takozvani „Jajački banat”, uska ugarska pogranična oblast koja će opstajati kao hrišćanska tampon-zona sve do 1527. godine. Najveći deo Bosne, međutim, do 1464. bio je čvrsto u osmanskim rukama. U narednim decenijama i vekovima jedan deo bosanskog hrišćanskog stanovništva — naročito onaj povezan sa Crkvom bosanskom, čije je vlastito ustrojstvo posle pada brzo nestalo — postepeno je primao islam. Tako se polako oblikovala buduća bosanska muslimanska zajednica. Pravoslavni Srbi i katolički Hrvati ostali su pri svojim crkvama, ali pod sve težim pritiscima nove vlasti.

Posmatrano iz srpskog ugla, pad Bosne 1463. nije bio nečija tuđa nesreća. Bosna se srušila samo četiri godine posle Smedereva; čitav zapadnobalkanski hrišćanski pojas, koji je vekovima bio okvir srpske istorije, urušio se za manje od pet godina. Pravoslavno stanovništvo Bosne i Hercegovine — istog jezika i veoma bliske kulture sa onim u nekadašnjoj Despotovini — sada je delilo sudbinu sa Srbima istočno od Drine, pod istom osmanskom upravom. Hrišćanska granica pomerila se na Savu i Dunav: novi front protiv Osmanlija postala je Ugarska. Kada je 1468. pao i albanski otpor pod Skenderbegom, postalo je jasno da su zapadnobalkanska hrišćanska kraljevstva — srpsko, bosansko, albansko — istorijski zaklopljena. Slobodne su ostale još samo Ugarska na severu i pojas dalmatinskih gradova pod Venecijom na obali, a iza njih, sve do Beča, ravnica koja sledećih dva veka neće znati za mir.