Srpski despoti u Ugarskoj

Kada je leta 1459. Smederevo predato Osmanlijama i kada je srpska despotovina, kao samostalna država, prestala da postoji, titula srpskog despota nije se ugasila zajedno sa tvrđavom. Sklonila se preko Save i Dunava, u Ugarsku, i tamo nastavila da živi još skoro stotinu godina — u rukama izbeglih ostataka kuće Brankovića i njihovih srodnika, milošću ugarskih kraljeva, a u senci sve dublje osmanske vlasti na jugu. Bila je to titula bez države, ali ne i bez značenja. Iza nje su stajali stvarni ljudi, stvarni posedi u Sremu i Slavoniji, i stvarna srpska vojska koja je u ugarskim ratovima protiv Osmanlija imala ulogu daleko veću od svog brojnog udela.

Srpsko prisustvo u južnoj Ugarskoj nije počelo 1459. Već od četrnaestog veka, kroz darove, sklanjanje pred Osmanlijama i postepeno naseljavanje, u oblastima današnje Vojvodine, Srema, Slavonije i delova današnje Mađarske, formirale su se brojne srpske kolonije. Posle pada despotovine taj tok je naglo ojačao. Talasi seljaka, vojnika, sveštenika i plemića prelazili su reke i tražili zemlju i zaštitu na ugarskoj strani. Ugarski kraljevi, suočeni sa stalnim osmanskim pritiskom na svojoj južnoj granici, u tim doseljenicima su videli graničarsku snagu — i pristajali su, ćuteći ili otvoreno, da pridošlice zadrže pravoslavnu veru, svoje sveštenstvo i svoje običaje pod krunom svetog Stefana.

U toj sredini, oko 1471, kralj Matija Korvin podario je titulu srpskog despota Vuku Grgureviću, unuku slepog Grgura Brankovića, dakle praunuku despota Đurđa. Vuk je bio rođen i odrastao u Ugarskoj, ali je vukao staro despotsko poreklo, i upravo to ga je činilo pogodnim za politički poduhvat koji je Korvin smislio: da postoji čovek pred kojim se srpski izbeglice, naseljeni duž granice, mogu okupiti kao pred „svojim” gospodarom, ostajući pritom verni ugarskoj kruni. Ono što je za dvor bila računica, za Vuka je postala životna uloga. Sledećih četrnaest godina vodio je smele upade preko Save i Dunava, palio osmanske utvrde u severnoj Srbiji i Bosni, branio Beograd i Šabac, i postao jedan od najuspešnijih Korvinovih zapovednika u pograničnom ratu. Tačan razmer njegovih pohoda ne treba preuveličavati — bili su to udari, ne oslobađanja — ali je njegova hrabrost bila stvarna i priznata.

U narodu, ime mu je preraslo u nešto više od istorije. Postao je Zmaj Ognjeni Vuk — junak epskih pesama u kojima se meša sećanje na stvarnog vojvodu i drevne predstave o ognjenom zmaju kao zaštitniku roda. Pesme su mu pripisivale natprirodno poreklo i bitke koje istorija ne pamti, ali su time, na svoj način, posvedočile koliko je njegova pojava bila važna ljudima koji su, posle Kosova i Smedereva, tražili novi lik nade. Umro je 1485. godine, mnogo pre nego što su ga pesme proslavile, ostavivši za sobom dobro ime i ispražnjenu titulu.

Brankovići u Sremu i poslednji despoti

Titulu su, ubrzo posle Vukove smrti, preuzeli sinovi Stefana Slepog Brankovića — najpre Đorđe, oko 1486, a potom njegov brat Jovan, oko 1496. Njihovo despotsko zvanje bilo je manje ratničko od Vukovog. Đorđe se posle nekoliko godina povukao iz svetovne uloge, primio monaški postrig pod imenom Maksim i postao jedan od najznačajnijih srpskih crkvenih ljudi svog vremena — kasnije i mitropolit, čovek koji je radio na obnovi srpskog crkvenog života severno od Save. Jovan je nosio titulu do svoje smrti 1502, na glasu kao blag i pravičan gospodar; pravoslavna crkva ga je kasnije slavila kao svetitelja. Njihov dvor, podignut u Kupiniku u Sremu, današnjem Kupinovu, postao je sa Fruškom gorom novo srpsko kulturno središte — manastiri pod tim brdom, mnogi obnovljeni ili podignuti baš u to vreme, biće vekovima duhovno srce srpskog naroda severno od Dunava.

Kada je 1502. izumrla muška loza Brankovića, ugarski dvor je titulu despota dodeljivao drugim srpskim plemićima u svojoj službi — Stjepanu Berislaviću, Radiču Božiću, najzad Pavlu Bakiću. Bakić, čovek iz srpskog plemstva koje je prebeglo iz Osmanskog carstva, dobio je despotsku titulu 1537. godine, u trenutku kada je ugarsko kraljevstvo već bilo polomljeno mohačkim porazom iz 1526. i kada se osmanska vlast širila duboko u Panoniju. Iste te 1537. godine poginuo je u bici kod Gorjana, boreći se na strani Habzburga protiv osmanske vojske. Bio je poslednji u nizu koji je nosio titulu sa nekim stvarnim oslonom na zemlju i ljude.

Političku težinu despotskog zvanja u Ugarskoj treba meriti trezveno. Despoti nisu vladali nikakvom srpskom državom; bili su krupni vlastelini ugarske krune, sa posedima i pravom da pod svojom zastavom okupljaju srpsku laku konjicu — onu istu „rascijansku” konjicu koju će ugarski i kasnije habzburški izvori pominjati kao dragocenu pograničnu snagu. Ali u svesti srpskog sveta sa obe strane Save, titula je značila nešto stvarno. Bila je znak da loza despota Đurđa nije sasvim ugašena, da postoji priznat hrišćanski srpski gospodar kome se može obratiti, i da ideja o nekadašnjoj i, jednog dana možda, ponovnoj srpskoj državi nije sahranjena zajedno sa Smederevom.

Sredinom šesnaestog veka i taj okvir je popustio. Osmanska osvajanja progutala su veći deo južne Ugarske, Srem je pao posle Mohača i bio konačno izgubljen, a despotska titula, lišena zemlje i vojske, polako se gasila u službi Habzburga ili u tišini izbeglištva. Ostali su, međutim, manastiri Fruške gore, srpske parohije u Sremu i Bačkoj, sećanje na Zmaj Ognjenog Vuka i na monaha Maksima — i jedna tanka, ali neprekinuta nit između srednjovekovne despotovine i one srpske zajednice koja će, već u sledećem veku, na ugarskoj i habzburškoj zemlji, započeti potpuno novo poglavlje svoje povesti.