Obnova Pećke patrijaršije

Devedeset i četiri godine srpska crkva je živela bez sopstvenog vrhovnog poglavara. Od oko 1463, kada je posle pada Bosne i konačnog sloma srednjovekovne srpske države Pećka patrijaršija prestala da postoji kao samostalna institucija, srpske pravoslavne eparhije bile su uglavnom potčinjene Ohridskoj arhiepiskopiji. Bilo je to vreme rasparčanosti — sedišta razdvojena, granice eparhija pomerene osmanskim podelama, kanonska veza sa starim središtima oslabljena. Crkveni život se nastavljao po manastirima i parohijama, ali bez jedinstvenog glasa koji bi pred osmanskom vlašću i pred narodom mogao da govori za sve Srbe pravoslavne vere.

Te 1557. godine, fermanom Sulejmana Veličanstvenog, Pećka patrijaršija je obnovljena. Njeno sedište vraćeno je u Peć — u onaj isti manastirski kompleks ispod Prokletija koji je još od vremena svetog Save i njegovih naslednika bio duhovno središte srpskog pravoslavlja. Za prvog obnovljenog patrijarha postavljen je Makarije Sokolović, čovek o kome se zna malo lično, ali čije ime nije slučajno: bio je u rodbinskoj vezi sa velikim vezirom Mehmed-pašom Sokolovićem. Izvori ga nazivaju njegovim bratom ili bliskim srodnikom; tačan stepen rodbinske veze u nauci ostaje predmet rasprave, ali sama veza je posvedočena.

Vezir iz Sokolovića

Bez Mehmed-paše Sokolovića obnova se ne može razumeti. Rođen kao srpsko pravoslavno dete u Sokolovićima u istočnoj Bosni, odveden u Carigrad devširmom — danak u krvi koji je osmanska država skupljala od hrišćanskog stanovništva — odrastao je u dvorskoj školi, primio islam i ušao u sam vrh carstva. Do 1557. bio je već treći čovek države, a do 1565. postaće veliki vezir, položaj koji će držati skoro petnaest godina pod tri sultana. O njegovom životu i ulozi opširnije ćemo govoriti u sledećoj lekciji; ovde je važno samo da se zna da je odluka o obnovi patrijaršije pala u trenutku kada je on imao moć da je sprovede i ličnu motivaciju da je podrži.

Zašto je osmanska država pristala? Razlozi se obično navode u snopu. Pre svega, postojao je državni interes: jedna velika, dobro organizovana pravoslavna crkva sa jasnim sedištem mnogo je lakša za saradnju nego razbacane eparhije pod stranom jurisdikcijom. Patrijarh je mogao da bude sagovornik Porte, posrednik u prikupljanju poreza od svojih vernika i odgovorno lice za red među njima. Drugo, Ohridska arhiepiskopija, iz koje su srpske eparhije do tada bile uglavnom upravljane, bila je u rukama grčkog visokog sveštenstva; smanjivanje njenog uticaja odgovaralo je i Porti i Sokoloviću. Treće, Mehmed-pašina ličnost — Srbin po rođenju, vezan za zemlju iz koje je potekao — verovatno je dala odluci i ljudsku notu, mada o njegovim unutrašnjim pobudama izvori ćute, pa o tome treba govoriti oprezno.

Obnovljena patrijaršija dobila je nadležnost koja je daleko prevazilazila granice srednjovekovne srpske države. Njena jurisdikcija prostirala se od severne Bugarske, preko današnje Srbije, Kosova i delova Makedonije, kroz celu Bosnu, u delove Hrvatske i južne Ugarske gde su živeli pravoslavni Srbi pod habzburškom vlašću, sve do Vlaške. U vrhuncu je obuhvatala oko četrdeset eparhija. Time je Pećka patrijaršija postala krovna institucija jednog raseljenog naroda — prvi i, dugo vremena, jedini okvir koji je sve srpske pravoslavne zajednice, gde god se nalazile, držao na okupu pod istom kanonskom upravom.

Posledice su bile dalekosežne. U Peći i u drugim patrijaršijskim središtima oživeli su skriptoriji; počelo je novo prepisivanje knjiga, obnova fresaka, popravak zapuštenih manastirskih zdanja. Klir je dobio organizovanu obuku, eparhije redovne vladike, narod stalne sveštenike. Manastiri kao Studenica, Mileševa, Žiča, Gračanica i Dečani — koliko su prilike dozvoljavale — postali su deo jedne mreže koja je radila po istom pravilu. Patrijarh u Peći vremenom je preuzeo i ulogu koju srednjovekovni srpski vladari više nisu mogli da igraju: u odsustvu sopstvene države, postao je glavni političar svog naroda pred osmanskim vlastima, a kasnije, kada su se na severu otvorile mogućnosti, i sagovornik habzburškog dvora i ruskog cara.

Makarije Sokolović vodio je patrijaršiju do oko 1571. godine. Posle njega na pećki presto dolaze Antonije, Gerasim, Pajsije i niz drugih — neki kratko, neki dugo, svi u teškim uslovima u kojima je crkva morala istovremeno da služi narodu i da se snalazi pred fermanima, porezima i povremenim nemilosrdnim odlukama Porte. Njihova imena se danas malo pamte van crkvenih krugova, ali bez njihovog upornog rada institucija ne bi preživela ni do sledećeg veka.

Sudbina obnovljene patrijaršije nije bila trajna. Godine 1766. osmanska vlast će je drugim fermanom ponovo ukinuti, a srpske eparhije pripojiti Carigradskoj patrijaršiji — o čemu će biti reči kasnije. Tek 1879, posle sticanja srpske autonomije i nezavisnosti, i konačno 1920, ujedinjenjem svih srpskih pravoslavnih oblasti, biće uspostavljena Srpska pravoslavna crkva u današnjem obliku. Ali tih dvesta deset godina između 1557. i 1766 — period koji počinje fermanom iz vremena Sulejmana Veličanstvenog i odlukom jednog vezira poreklom iz Sokolovića — ostaju kao drugi život srpske crkvene samostalnosti, vreme u kome je narod bez države sačuvao instituciju, a institucija sačuvala narod.