Mehmed-paša Sokolović

U selu Sokolovići kod Ruda, u istočnoj Bosni, oko 1506. godine rođen je dečak u srpskoj pravoslavnoj porodici. Ime koje je dobio na krštenju izvori beleže različito i nijedan zapis nije sasvim siguran. Sigurno je samo ono što je usledilo: jednog dana, verovatno između 1516. i 1521. godine, u selo su došli osmanski popisivači sa zadatkom danka u krvi — devširme — i među odabranom decom uzrasta od deset do petnaest godina poveli su i njega. Put od Sokolovića do Istanbula bio je dug, a nazad se nije vraćalo. Tako je dečak iz bosanskog sela ušao u sistem koji će ga, kroz pola veka, učiniti jednim od najmoćnijih ljudi šesnaestog stoleća.

Devširme nije bila proizvoljna otmica, već uređeno carsko pravilo. Hrišćanski dečaci sa Balkana, najčešće iz pravoslavnih porodica, prevođeni su u islam, slati u posebne škole i obučavani za službu sultanu — bilo kao janičari u vojsci, bilo, oni najsposobniji, u enderunu, dvorskoj školi za buduće državnike. Mladić iz Sokolovića dobio je novo ime — Mehmed — i krenuo je tom drugom, retkom stazom. Od acemi-oglana, šegrta carske službe, brzo je napredovao do enderuna, gde se učila uprava, jezici, ratna veština i složeni protokol osmanskog dvora. Uz darovitost i sreću, sredinom 16. veka već je u višim zvanjima: zapovednik carskih vrtova, pa veliki admiral osmanske flote, pa beglerbeg Rumelije — namesnik svih evropskih provincija carstva.

Treći vezir postao je 1555. godine, ubrzo i drugi, a 1565. ga je sultan Sulejman Veličanstveni postavio za velikog vezira — prvog čoveka carstva odmah do sultana. Tu dužnost zadržao je punih četrnaest godina, pod trojicom sultana: Sulejmana, pa Selima II, pa Murata III. To je u osmanskoj istoriji izuzetno dugo. Velikim vezirima vlast je obično trajala kraće od smrti gospodara koji ih je postavio; Mehmed-paša je preživeo dvojicu sultana na položaju koji se obično gubio glavom. Razlog je bio jednostavan i istovremeno redak — sva trojica sultana videla su da bez njega carstvo ne radi.

Vezir tri sultana

Godine njegove vlasti pale su u prelazno doba osmanske moći. Sulejmanovo carstvo bilo je na vrhuncu, ali se već nazirao zamor; Selim II više je voleo dvor nego rat, a Murat III bio je sklon dvorskim spletkama. U svim tim okolnostima Mehmed-paša je držao mašineriju države. Posle teškog poraza osmanske flote kod Lepanta 1571. godine, kada je Sveta liga uništila stotine osmanskih brodova, on je u roku od jedne zime sproveo obnovu flote — toliko da je već naredne godine Osmansko carstvo ponovo izlazilo na more u punoj snazi. Slavna je njegova rečenica, koju izvori prepričavaju u različitim oblicima, o tome da je hrišćanima kod Lepanta odsečena brada, a Osmanlijama samo ruka — brada raste sporo, ruka brzo. Računica iza tih reči pokazala se tačnom, čak i ako sam izvorni oblik izričaja ostaje neproveriv.

Ono što njegovu priču čini bitnom za srpsku istoriju jeste odnos koji je, na sopstvenu odgovornost, zadržao prema svome poreklu. Iako je formalno bio musliman i osmanski državnik, Mehmed-paša nije zaboravio rodbinu, ni jezik, ni veru u kojoj je rođen. Najtrajniji znak toga jeste obnova Pećke patrijaršije 1557. godine, o kojoj je bilo reči prethodnog dana. Carskim ukazom, pripremljenim i sprovedenim njegovom rukom, srpska crkva je posle više od dva veka ponovo dobila samostalnu patrijaršiju sa sedištem u Peći. Za prvog obnovljenog patrijarha postavljen je Makarije Sokolović — po većini izvora njegov rođeni brat, mada neki govore o nešto daljem srodstvu. Tako je jedan deo Mehmedove porodice ostao u Bosni, drugi je iz Istanbula vodio carstvo, a treći je iz Peći vodio srpsku crkvu.

Uz patrijaršiju, iza njega su ostale i velike građevine. Najpoznatija je most na Drini u Višegradu, podignut između 1571. i 1577. godine po njegovoj porudžbini i delo velikog osmanskog arhitekte Mimara Sinana. Jedanaest kamenih lukova, savršena srazmera, kapija sa sofom u sredini — most je odmah postao jedna od najlepših građevina osmanskog Balkana, a u dvadesetom veku ga je svetu otkrio Ivo Andrić romanom „Na Drini ćuprija”, krunisanim Nobelovom nagradom. U Istanbulu je sagradio raskošan kompleks Sokolu Mehmed-pašine džamije, takođe delo Sinanove radionice, a vakufi koje je osnivao širili su se od Bosne do Sirije.

Kraj je došao iznenada. Dana 12. oktobra 1579. godine, dok je u Istanbulu sedeo na zasedanju divana, prišao mu je bosanski derviš i nožem ga smrtno ubo. Razlozi su do danas predmet rasprave: lično nezadovoljstvo, dvorska zavera ili nešto treće — nijedna verzija nije do kraja dokazana. Sa njim je nestala i jedna era. Carstvo koje je decenijama držao u rukama brzo je krenulo putem sporijeg, mukotrpnijeg propadanja.

Lik Mehmed-paše Sokolovića ne pristaje uz jednostavne presude. On je bio i žrtva danka u krvi i njegov najveći dobitnik; i osmanski državnik koji je ratovao za sultana i čovek koji je svoj rođeni narod, u času kada je to mogao, obdario obnovljenom patrijaršijom; i graditelj koji je iza sebe ostavio most preko reke pored koje je rođen. Njegova priča opominje da istorija pod Osmanlijama nije jednoznačna i da se sudbine pojedinaca ne uklapaju uvek u kalupe koje im potonja vremena nude. Mehmed-paša Sokolović je istovremeno sve to — i ni jedna od tih slika sama za sebe nije dovoljna.