Nasleđe Srpske revolucije

Kada je nemački istoričar Leopold Ranke 1829. godine u Berlinu objavio knjigu „Die serbische Revolution”, on je gotovo nehotice učinio nešto što ni sami akteri u Srbiji nisu još sasvim razumeli — dao je tridesetogodišnjem nizu ustanaka, ratova, pregovora i tihih reformi jedno ime. Od tada, za evropsku istoriografiju, razdoblje između 1804. i 1839. nije više zbir lokalnih buna na granici Carstva, nego „Srpska revolucija” — pojava istog reda kao grčki ustanak ili italijanski Rizorđimento. Iz današnje udaljenosti može se mirno reći šta je to razdoblje trajno donelo, a šta je ostavilo otvorenim za one koji dolaze.

Prvo i najvažnije: posle vekova u kojima su Srbi bili podanici tuđih careva, na karti se ponovo pojavio domaći politički subjekt. Beogradski pašaluk, koji je 1804. godine bio osmanska pokrajina kao i svaka druga, do kraja Miloševe prve vladavine postao je autonomna kneževina sa sopstvenim knezom, sopstvenim zakonima i sopstvenom upravom — i sa sultanovim hatišerifima koji su tu autonomiju priznavali. Suverenost još nije potpuna, granice su uže od onoga što je srpsko stanovništvo naseljavalo, ali postoji nešto što se zove srpska država i čime se iznutra upravlja. To je čvrsta tačka oslonca za sve što će se u 19. veku tek graditi.

Drugo, ispod političke promene odigrala se i jedna tiha društvena. Stari osmanski poredak u srpskim oblastima počivao je na čifluku — na tome da je zemlja krajnje vlasništvo spahije, a seljak na njoj radi uz davanje dela roda. Tokom 1830-ih, koristeći ovlašćenja koja mu je donela autonomija, Miloš je sistematski otkupljivao spahijska prava i isplaćivao bivše vlasnike, sve dok od starog poretka nije ostala samo uspomena. Iz toga je nastalo srpsko slobodno seljaštvo — sitan posednik koji je sam na svojoj zemlji. Taj sloj će vekovima ostati socijalna osnova srpske države, sa svim svojim vrlinama strpljive izdržljivosti i sa svojim ograničenjima koja će se osetiti kasnije, kada se zatraži brz industrijski razvoj.

Treće, u Kragujevcu i Beogradu postavljeni su temelji institucija. Tu je knez kao šef države, Sovjet kao njegovo savetodavno i delimično zakonodavno telo, popečitelji kao prvi ministri za pojedine resore, sudovi razdvojeni od sirove izvršne vlasti — makar u načelu — i vojska koja postepeno prerasta iz ustaničkih četa u stajaću silu. Tu su i prve škole, prva štamparija, prve novine. Mnoge od tih ustanova u praksi su krhke i podložne Miloševoj samovolji, ali okvir postoji i biće dograđivan generacijama. Bez tog okvira ne bi bila moguća ni kasnija ustavna borba, ni stvaranje moderne uprave krajem veka.

Crkva, ustav, ideja države

Četvrto je crkva. Posle vekova zavisnosti od Carigradske patrijaršije, 1832. godine obnovljena je samostalnost Srpske crkve — uspostavljena je Beogradska mitropolija, čiji je poglavar dobio pravo da bira episkope u dogovoru sa knezom i sultanom. Autokefalnost u punom kanonskom smislu doći će tek kasnije, oko 1879, ali korak iz 1832. politički je presudan: srpska država i srpska crkva ponovo idu zajedno, kao u nemanjićko vreme. Peto su prvi pisani ustavi. Sretenjski ustav iz 1835, delo Dimitrija Davidovića, bio je za jedan trenutak među najslobodoumnijima u Evropi tog časa — i upravo zato je pao posle nekoliko nedelja, pod pritiskom Carigrada, Beča i Petrograda. Turski ustav iz 1838, naturen spolja, bio je konzervativniji, ali je značio nešto drugo: od tada je u Srbiji vladar pravno ograničen pisanim dokumentom, a ne više samo običajem.

Šesto, i možda najteže merljivo, jeste promena u glavama ljudi. Prvi ustanak je 1804. počeo kao bunt protiv dahija — kao zahtev za boljom verzijom starog poretka. Do 1839. ono što se traži više nije samo manje nasilja i niži porezi, nego srpska država kao cilj po sebi. Ideja državnosti postala je horizont prema kome se okreću i seljak, i trgovac, i prvi školovani činovnik. Iz te ideje će za nekoliko decenija izrasti i Načertanije, i pokret za ujedinjenje, i konačno samostalnost. Sedmo, paralelno sa svim ovim, odvija se i Vukova jezička i pravopisna reforma — ali to je tako velika i posebna priča da zaslužuje sopstvenu lekciju.

Šta nije doneto, treba reći isto tako mirno. Nezavisnost nije postignuta — Srbija ostaje sultanov vazal sve do Berlinskog kongresa 1878. Granice srpskog etničkog prostora nisu obuhvaćene; veliki delovi srpskog naroda u Bosni, Hercegovini, Crnoj Gori, Vojvodini i Staroj Srbiji i dalje žive pod tuđim vlastima, i to pitanje će ostati otvoreno i bolno do duboko u 20. vek. Demokratija u modernom smislu nije uspostavljena; ono što je ostalo posle Miloša pre je oligarhija pismenih činovnika i imućnijih trgovaca nego vlast naroda. Industrijski razvoj još ne postoji ni u tragu; Srbija ulazi u period Kneževine kao seljačka zemlja sa varošicama, bez fabrika i bez železnice.

Treba reći i ono što romantičarska slika ovog razdoblja često prećutkuje. Srpska revolucija je donela ogromno nasilje — ne samo prema osmanskoj vojsci, već i unutar samog srpskog društva. Karađorđev pad i njegovo ubistvo 1817. po Miloševom nalogu, kao i niz potonjih političkih obračuna, otvorili su dinastičko rivalstvo Karađorđevića i Obrenovića koje će čitav vek razdirati Srbiju i kulminirati 1903. godine. Sloboda je plaćena krvlju, ali deo te krvi prolili su Srbi između sebe. Pošten istoričarski pogled to ne prećutkuje i ne pretvara revoluciju u slavopev.

Pa ipak, ako se pogleda iz daljine, slika je nesumnjiva. Razdoblje od 1804. do 1839. spada u red velikih evropskih revolucija 19. veka — uz grčku, italijansku i druge nacionalne pokrete koji su preoblikovali kontinent. Ono što je u tih trideset i pet godina napravljeno — država, slobodno seljaštvo, institucije, crkva, ustavi, ideja — predstavlja temelj na kome će se tek graditi sve sledeće: Kneževina, kraljevina, ratovi za oslobođenje i moderna srpska istorija u celini. Sa tim nasleđem, i sa svim njegovim teretima, ulazi se u novo doba.