Kraljevina Jugoslavija

Tri oktobra 1929. godine kralj Aleksandar Karađorđević potpisao je zakon koji je promenio ime države. Dotadašnja Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca prestala je da postoji pod tim imenom i postala je Kraljevina Jugoslavija. Bila je to više od preimenovanja. Ime je u sebi nosilo program: tri naroda iz starog imena više nisu trebala da se vide kao tri, već kao jedan — jugoslovenski. Devet meseci ranije, šestog januara iste godine, isti kralj je raspustio Skupštinu i ukinuo ustav. Oktobarski zakoni bili su nastavak januarskog reza, samo sada ne kao prekid pravnog poretka, nego kao njegovo novo, kraljevo uređenje.

Uz novo ime, država je dobila i novu unutrašnju kartu. Stare oblasti i istorijske pokrajine ukinute su, a zemlja je podeljena na devet banovina, nazvanih po rekama, ne po narodima ili istorijskim oblastima. Dravska banovina, sa sedištem u Ljubljani, pokrivala je Sloveniju. Savska, sa sedištem u Zagrebu, obuhvatala je veći deo Hrvatske i Slavoniju. Primorska, sa sedištem u Splitu, spajala je dalmatinsku obalu sa zaleđem zapadne Hercegovine. Vrbaska, sa sedištem u Banjoj Luci, i Drinska, sa sedištem u Sarajevu, podelile su Bosnu na više delova, a delovi su otišli i Primorskoj i Zetskoj. Zetska banovina, najpre sa sedištem na Cetinju, obuhvatala je Crnu Goru, deo Hercegovine i Sandžak. Vardarska, sa sedištem u Skoplju, pokrivala je današnju Severnu Makedoniju, deo južne Srbije i Kosovo. Dunavska, sa sedištem u Novom Sadu, ujedinila je Vojvodinu i delove severne Srbije. Moravska, sa sedištem u Nišu, obuhvatala je centralnu i istočnu Srbiju. Beograd je izdvojen kao posebna upravna jedinica.

Granice nisu povučene slučajno. Bile su namerno povučene preko starih nacionalnih i istorijskih celina, tako da nijedna banovina ne nosi ime niti tačan obrazac neke od starih zemalja. Bosna je bila razdeljena na tri banovine. Hrvatska je bila podeljena između Savske i Primorske. Srpski narod našao se u svim banovinama u različitim odnosima — u nekima kao većina, u drugima kao manjina. Cilj je bio direktan i nije se ni krio: ukloniti nacionalna imena i istorijske granice iz svakodnevne uprave i u administraciji proizvesti jednu, jugoslovensku stvarnost. Svakom banovinom upravljao je ban koga je postavljao kralj, odgovoran ne biračima nego ministru unutrašnjih poslova i, preko njega, monarhu.

Integralno jugoslovenstvo

Ideologija koja je sve ovo trebalo da poveže nazvana je integralno jugoslovenstvo. Po njoj, građani Kraljevine Jugoslavije nisu više pripadnici „tri plemena” — srpskog, hrvatskog i slovenačkog — nego pripadnici jednog jugoslovenskog naroda. Stara formula iz 1918, „narod jedan u tri plemena”, bila je odbačena. Sada se zvanično tvrdilo da plemena više nisu pojam dnevne politike. Aleksandar je tu ideju iznosio u govorima, vlada generala Petra Živkovića sprovodila je u praksi, a štampa ju je morala podržavati. Jezik je u službenim dokumentima bio „srpskohrvatski”; u školama je propisivana ravnopravnost ćirilice i latinice, mada je u praksi ćirilica preovlađivala u srpskim, a latinica u zapadnim banovinama.

Sama ideja imala je svoj razlog. Posle 1918. nova država je zaista morala da gradi nekakav zajednički okvir, a deo srpske, slovenačke i hrvatske inteligencije iskreno je verovao u jugoslovensko jedinstvo kao prirodni ishod jednog jezika i bliske kulture. U integralno jugoslovenstvo ušli su delovi srpskih demokrata, neki bivši radikali, manji deo Hrvata okupljen kasnije oko Jugoslovenske radikalne zajednice, i pragmatičniji deo slovenačkih političara. Ali većina hrvatskog političkog korpusa, glavnina Slovenačke ljudske stranke, bosanski muslimani okupljeni oko Jugoslovenske muslimanske organizacije i deo makedonskog stanovništva nisu prihvatili novu formulu. Za njih je jugoslovenstvo, sprovedeno odozgo i pod kraljevom rukom, izgledalo kao prikriveno proširenje srpskog uticaja, samo pod neutralnim imenom. Bez stranaka sa nacionalnim predznakom — koje su Zakonom o zaštiti države zabranjene još u januaru — taj otpor je morao da se povuče u tišinu, u crkvene strukture, u emigraciju i, kod manjeg dela, u nasilje.

Septembra 1931. Aleksandar je doneo nov ustav, poznat kao Septembarski ustav. Formalno je tim aktom okončao otvorenu diktaturu i vratio državu u ustavni okvir. U suštini, monarhov položaj bio je samo ozakonjen. Parlament je postao dvodoman; polovinu Senata imenovao je kralj, a polovinu su birala banovinska predstavništva. Stranke su smele da postoje, ali samo kao opštedržavne, jugoslovenske; stranke sa nacionalnim, verskim ili pokrajinskim imenom bile su zabranjene. Birački postupak bio je javan, što je u praksi otežavalo glasanje protiv vlade. Ustav je dao demokratski oblik, ali ne i demokratsku sadržinu.

Bez patetike, integralno jugoslovenstvo treba uzeti ozbiljno — kao ideologiju koja je u nekoj meri imala svoju logiku i svoje pristalice, a ne kao puku masku za nešto drugo. Ali način sprovođenja, oslonjen na zabrane, na ukidanje istorijskih granica preko volje stanovništva i na lično vladanje jednog čoveka, osigurao je da projekat neće uspeti. U narednim godinama, posebno posle Aleksandrove smrti 1934, država će morati da popušta i da pravi ustupke baš onim nacionalnim grupama koje je 1929. pokušala da progura u jedinstveni kalup.