FNRJ — nova država

Kada je 29. novembra 1945. godine novoizabrana Ustavotvorna skupština u Beogradu proglasila ukidanje monarhije i Jugoslaviju stavila u red narodnih republika, stari državni okvir nestao je za jednu noć: Demokratska Federativna Jugoslavija postala je Federativna Narodna Republika Jugoslavija, a ustav od 31. januara 1946. dao joj je i pravni okvir. Bila je to nova država i po imenu i po unutrašnjem ustrojstvu, a njen tvorac, Komunistička partija Jugoslavije pod Titom, gradio ju je sa dva uzora pred očima: sovjetskom federacijom kao modelom i partizanskim ratom kao moralnim opravdanjem.

Ustav iz januara 1946. bio je gotovo doslovno rađen po Staljinovom sovjetskom ustavu iz 1936. godine. Preuzeti su isti pojmovi, ista podela vlasti i ista retorika o radnom narodu kao nosiocu suvereniteta. Na čelu države stajao je Prezidijum Narodne skupštine, kolektivno predsedništvo koje je vršilo funkcije šefa države između zasedanja. Savezna skupština imala je dva doma — Savezno veće, birano po opštem pravu, i Veće naroda, u koje su građani svake republike birali jednak broj poslanika (a autonomne jedinice manji), kao izraz federalnog karaktera države. Formalno je sve podsećalo na evropski parlamentarni poredak, ali je pravo političko središte ležalo na drugom mestu: u Centralnom komitetu KPJ i u Politbirou, gde su odluke padale pre nego što bi došle na sednice skupština.

Federacija je dobila šest republika. Srbija, Hrvatska, Slovenija, Bosna i Hercegovina, Makedonija i Crna Gora postale su narodne republike, svaka sa sopstvenim ustavom, vladom i skupštinom. U sastavu Srbije ustanovljene su dve autonomne jedinice — Autonomna pokrajina Vojvodina i Autonomna oblast Kosovo i Metohija; status Kosova podignut je na pokrajinski tek 1963. godine. Granice između jedinica povučene su tokom 1945. odlukama posebnih komisija AVNOJ-a, a potom potvrđene republičkim ustavima. Pratile su uglavnom istorijske i etničke linije, ali sa nizom kompromisa: istočni Srem pripao je Srbiji, zapadni Hrvatskoj; Bosna i Hercegovina sačuvana je kao jedinstvena, višenacionalna republika; granice prema Makedoniji i Crnoj Gori odrazile su staru političku, a ne uvek najbrojniju etničku sliku. Mnoga od tih razgraničenja ostaće tiha sve dok savezna država traje — a postaće sporna kada njena snaga popusti.

Jednopartijski karakter sistema nije bio sakriven. Komunistička partija Jugoslavije zvanično je bila jedina politička sila; ostali su bili obuhvaćeni Narodnim frontom, u kojem je KPJ držala odlučujuću reč. Republičke partije bile su organizacioni delovi jedinstvene jugoslovenske partije, a kadrovska politika tekla je od vrha naniže. Tako je svaka republička vlada, ma koliko formalno autonomna, u praksi bila vezana za isti centar. To je sistemu davalo veliku operativnu snagu — i istu onu osobinu koja će ga u sledećoj generaciji najviše opterećivati: odluke su padale brzo, ali bez stvarne provere u javnoj raspravi.

Spoljne granice i prvi planovi

Spoljnopolitički, mlada FNRJ izlazila je iz rata sa krupnim teritorijalnim dobicima i jednim bolnim porazom. Mirovnim ugovorom sa Italijom 1947. Jugoslaviji su pripale Istra, veći deo Julijske krajine, Rijeka i Zadar, kao i Kvarnerska ostrva — krupno pomeranje zapadne granice u korist slovenskog stanovništva. Ali grad Trst, oko kojeg se vodio dug i napet spor, ostao je van Jugoslavije; tršćanska kriza vukla se sve do Londonskog memoranduma 1954, kada je Trst prešao pod italijansku upravu, a Zona B pod jugoslovensku; granica je konačno potvrđena Osimskim sporazumima 1975. Na severu je pitanje južne Koruške ostalo otvoreno prema Austriji i neće biti rešeno u jugoslovensku korist. Bili su to prvi znaci da nova država, koliko god ratom ojačana, deluje u svetu koji je njene granice gledao i kroz hladnoratovsku optiku.

U tim prvim godinama FNRJ je bila najbliži saveznik Sovjetskog Saveza u Evropi. Sovjetski vojni savetnici radili su u Jugoslovenskoj armiji, ekonomsko planiranje preuzimano je iz Gosplanove škole, a partijska terminologija išla je u korak sa Moskvom. Prvi petogodišnji plan, proglašen 1947, postavio je ambiciozne ciljeve industrijalizacije, naročito teške industrije, elektrifikacije i razvoja saobraćaja. Sredstva su prikupljana strogim merama — niske plate, obavezni otkup poljoprivrednih proizvoda, ratni i posleratni nameti. Plan je bio toliko zahtevan da je, i u trenutku kada je formulisan, malo ko verovao da će biti ispunjen u celosti; ostao je, ipak, simbol nove epohe — države koja sebe vidi kao gradilište.

Društvena preobrazba bila je još dublja od industrijskih ciljeva. Agrarnom reformom 1945–1946. oduzeti su zemljišni posedi veći od propisanog maksimuma, kao i imanja crkvenih ustanova i imovina koja je konfiskovana od pripadnika nemačke manjine i ratnih osuđenika; ta zemlja podeljena je bezemljašima, kolonistima iz pasivnih krajeva i partizanskim borcima. U decembru 1946. donet je Zakon o nacionalizaciji privrednih preduzeća: industrija, banke, rudnici, saobraćaj i veletrgovina prešli su u državne ruke. Krajem decenije pokušano je i sa kolektivizacijom sela po sovjetskom uzoru — osnivanjem seljačkih radnih zadruga 1949–1953. Otpor je bio širok i tih, kolektivizacija je davala loše rezultate, i posle 1953. biće tiho napuštena.

Ako bi se ovaj period morao opisati jednim potezom, on bi glasio ovako: bila je to istinski nova država, ambiciozna u društvenom preobražaju, federalna po unutrašnjem ustrojstvu, ali totalitarna u praksi. Mnoge njene odluke — granice među republikama, položaj autonomnih jedinica, brzina industrijalizacije, sudbina kolektivizacije — donosile su se tih godina tiho, bez šire javne debate. Posledice tih odluka pratiće Jugoslaviju, i Srbiju u njoj, sve do njenog kraja. Zato je razdoblje 1945–1947. više od formalnog osnivanja: ono je trenutak u kojem je nova država dobila svoje obrise — i one koji će biti njeno bogatstvo, i one koji će biti njen teret.