Kraljica Jelena Anžujska

Među svim ženama srpskog srednjeg veka, malo ih je ostavilo trag dubok kao kraljica Jelena, supruga Uroša I i majka kraljeva Dragutina i Milutina. Rođena je oko 1236. godine, a život joj se završio 1314, posle gotovo osam decenija u kojima je videla rascvat i pad nekoliko vladavina, izmirivala zavađenu braću na prestolu i sazidala manastire koji i danas stoje. Bila je strankinja po poreklu, katoličkog vaspitanja, a sahranjena je kao pravoslavna monahinja i ubrzo potom proglašena za sveticu Srpske crkve. Njena biografija je, na neki način, biografija granice — između Istoka i Zapada, Rima i Carigrada, latinskog i ćiriličnog sveta.

O njenom poreklu istoričari se još uvek spore. Tradicionalno se vezuje za kuću Anžujaca, francusku dinastiju koja je u 13. veku vladala Napuljskim kraljevstvom i, preko ženskih loza, imala veze sa ugarskim Arpadovićima. Otuda i ime po kome je upamćena — Jelena Anžujska. Noviji istraživači su, međutim, pokazali da izvori za tu vezu nisu tako čvrsti kao što je dugo izgledalo, i da je verovatnije reč o plemkinji mešovitog francusko-ugarskog porekla, srodnoj i Anžujcima i ugarskoj kruni, ali bez dokazane direktne pripadnosti napuljskoj kraljevskoj porodici. Pošteno je reći da je pitanje otvoreno; ono što se sa sigurnošću zna jeste da je dolazila iz katoličke sredine zapadne Evrope i da je u Srbiju donela mrežu rođačkih i diplomatskih veza koja će joj kasnije biti dragocena.

Za Uroša I udala se oko 1250. godine, u vreme kada je Srbija pod njim mirno jačala, gradila rudnike i prvi put se ozbiljnije uključivala u trgovinu sa primorskim gradovima. Kraljevski dvor u Brnjacima, u dolini Ibra, postao je njeno prvo sedište. Tu je, prema kasnijim izvorima, podigla školu za devojke iz siromašnijih porodica — vest koju treba uzeti sa oprezom, jer dolazi iz idealizujućeg žitija, ali koja se uklapa u sve ostalo što o njoj znamo. Brnjaci su pod njom postali mesto na kome su se sretali latinski sveštenici, vizantijski izaslanici i dubrovački trgovci, i to spajanje različitih svetova ostaće obeležje svega što je radila.

Gospa Primorja

Sve se promenilo 1276. godine, kada je njihov stariji sin Dragutin, uz ugarsku pomoć, prisilio oca Uroša da se povuče sa prestola. Uroš je otišao u manastir i ubrzo umro, a Jelena, dotad kraljica-supruga, postala je kraljica-majka — položaj koji u srednjovekovnoj Srbiji nije bio samo počasni. Dobila je sopstvenu oblast na upravu: široko područje Primorja, koje je obuhvatalo Zetu sa zaleđem, deo današnje crnogorske obale i grad Skadar. Tom oblašću upravljala je gotovo trideset godina, sa sopstvenim dvorom, sopstvenim činovnicima i sopstvenom diplomatijom. Bila je, u svemu osim po imenu, gospodar jedne kneževine unutar kraljevstva svojih sinova.

Iz Skadra i drugih primorskih sedišta vodila je živu prepisku sa najmoćnijim dvorovima svog vremena. Sačuvana su pisma između nje i nekoliko rimskih papa, među kojima je posebno značajan Nikola IV; održavala je veze sa anžujskim dvorom u Napulju, sa carevima u Carigradu i, vrlo redovno, sa Dubrovačkom Republikom, čiji su trgovci pod njenom zaštitom slobodno trgovali u njenim gradovima. Kada su se njena dva sina, Dragutin i Milutin, posle 1282. godine sukobili oko vlasti i podelili državu, Jelena je bila jedna od retkih osoba koja je imala uticaj na obojicu. Više puta je posredovala između njih i sprečavala da se njihov nesporazum pretvori u otvoreni rat. To što su braća, uprkos dubokim razlikama, uspevala da održe nekakav porodični mir, dobrim delom je njena zasluga.

Bila je velika graditeljka. Podizala je i obnavljala manastire i crkve i na pravoslavnoj i na katoličkoj strani: u Skadru je osnovala franjevački centar, primorske katoličke biskupije uživale su njenu zaštitu, a u srpskoj unutrašnjosti zadužila je više pravoslavnih hramova. Najpoznatija među njenim zadužbinama je Gradac, manastir na obali Brvenice, ispod planine Golije, čija stroga gotičko-vizantijska crkva i danas svedoči o njenom ukusu — spoju zapadne arhitektonske discipline i istočnog liturgijskog rasporeda. U tom manastiru je, po sopstvenoj želji, i sahranjena. Brinula se i o prepisivačkim radionicama, o ikonopiscima koje je dovodila sa raznih strana, o knjigama koje su pod njenim nadzorom nastajale; bila je, ukratko, jedan od najvažnijih pokrovitelja umetnosti svog doba.

Pred kraj života, prema običaju tadašnjih vladara, zamonašila se i uzela ime Jelisaveta. Umrla je 1314. godine kao pravoslavna monahinja, mada je ceo život u svojoj okolini tolerisala i katoličku i pravoslavnu pobožnost, i u sopstvenoj kapeli, kažu izvori, slušala mise na oba obreda. Srpska crkva ju je ubrzo posle smrti uvrstila među svetitelje, a njeno najvažnije žitije napisao je arhiepiskop Danilo II, koji ju je lično poznavao. Treba imati u vidu da Danilov tekst, pisan posle njene smrti, idealizuje lik kraljice; jezgro je istorijski pouzdano, ali pojedinosti — naročito dirljive scene iz porodičnog života — treba čitati kao hagiografiju, ne kao zapisnik. Njen značaj ostaje, međutim, daleko izvan tih književnih ukrasa: bila je moćna kraljica u svetu skrojenom za muškarce, kulturni most između latinskog Zapada i vizantijskog Istoka, i uzor po kome će se kasnije meriti druge srpske vladarke — od kneginje Milice do despine Mare.