Kralj Milutin — uspon

Kada se 1282. godine na čelu srpske države iznenada našao Stefan Uroš II, kasnije upamćen kao Milutin, malo ko je mogao da nasluti da pred Srbijom stoji jedna od najdužih i najambicioznijih vladavina celog srednjeg veka. Mlađi sin kralja Uroša I i Jelene Anžujske, vaspitan na dvoru u kome se uporedo govorilo o latinskoj Evropi i o Vizantiji, Milutin je do tada živeo u senci starijeg brata Dragutina. Sticajem okolnosti — i jednog teškog pada s konja — ta senka se naglo razmakla, i mladi knez je preuzeo presto u trenutku kada se na jugu raspadala stara vizantijska prevlast. Iskoristio je taj trenutak brže i odlučnije nego iko pre njega.

Okolnosti smene bile su neobične i odredile su čitavu Milutinovu kasniju politiku. Dragutin je nekoliko godina ranije, 1276, oružjem zbacio s prestola sopstvenog oca Uroša I i sam postao kralj. Vladao je svega šest godina kada je, prema vestima izvora, prilikom putovanja kod Jeleča pao s konja i teško slomio nogu. Povreda mu je trajno oštetila zdravlje i, što je u ono doba bilo jednako važno, oštetila mu je i ugled ratničkog vladara — kralj koji ne može da uzjaše konja teško je mogao da vodi vojsku. Na saboru u mestu Deževo, negde u Raškoj, braća su sklopila sporazum: Dragutin se povlači u korist mlađeg brata, a Milutin preuzima krunu. O tačnim uslovima Deževskog sporazuma izvori govore tek u opštim crtama, a kasniji srpski letopisi tvrde da je dogovoreno i da posle Milutina presto pripadne Dragutinovom sinu Vladislavu. Da li je takva odredba zaista bila izričito uneta u sporazum ili je naknadno pripisana, ostaje predmet stručne rasprave; sigurno je samo da Milutin u poznijim godinama te uslove neće poštovati.

Dragutin je dobio na upravu severne oblasti, sa centrom u Beogradu i Mačvi, koje je delom držao kao zet ugarskog kralja, i tamo je vladao kao zaseban vladar — „sremski kralj”, kako će ga zvati. Milutin je zadržao Rašku, srce države, i odmah usmerio pogled na jug. Vizantijsko carstvo, nedavno obnovljeno u Carigradu pod Mihailom VIII Paleologom, bilo je iscrpljeno ratovima na zapadu, prepirkama sa papstvom oko unije i pretnjom Karla Anžujskog iz južne Italije. Kada je Mihailo VIII umro krajem 1282. godine, presto je nasledio njegov sin Andronik II, vladar učen i pobožan, ali bez očeve ratničke odlučnosti. Za mladog srpskog kralja to je bio poziv koji je odmah razumeo.

Pohod na Skoplje

Već u prvim mesecima vladavine Milutin je sa bratom Dragutinom poveo zajednički pohod na vizantijske oblasti u severnoj Makedoniji. Operacije nisu dugo trajale. Srpska vojska je brzo zauzela Skoplje, jedan od najvažnijih gradova vardarske doline, a sa njim i čitav niz uporišta i utvrđenja u okolini. Linija srpske vlasti spustila se daleko južnije od stare granice — do Polog i do oblasti oko reke Crne. Skoplje, dotad vizantijski upravni i crkveni centar, gotovo odmah je postalo jedna od omiljenih Milutinovih prestonica i, vremenom, simbolično središte njegove vlasti. Sa ovim pohodom prestaje uloga Raške kao zatvorene unutrašnje države i počinje epoha u kojoj srpski kralj sedi na granici sa Vizantijom i pogled drži ka Solunu i Egejskom moru.

Vizantijska reakcija bila je više diplomatska nego vojna. Andronik II pokušao je u nekoliko navrata da pokrene odgovor — uključujući i unajmljivanje turskih i alanskih najamnika — ali su svi pohodi propali ili završili polovičnim uspesima. Sukobi na granici trajali su gotovo dve decenije, sa kraćim primirjima i novim provalama. Tokom tih godina Milutin je dograđivao i unutrašnju vlast. Imao je, jedno za drugim, više supruga, što je u to doba bilo i zakonski i crkveno problematično. Najpre se oženio ćerkom jednog tesalijskog gospodara, zatim ugarskom princezom, pa bugarskom princezom Anom Terter, ćerkom tadašnjeg bugarskog cara. Svaki od tih brakova bio je politički potez — sklapanje saveza, otvaranje granice, razbijanje protivničke koalicije — i svaki je, kada bi promenu zahtevala nova prilika, bivao napuštan. Crkva je takvu praksu trpela jer nije imala snagu da je spreči, ali joj je zamerala; to će ostaviti traga na Milutinovom unutrašnjem ugledu kod ozbiljnih duhovnih krugova.

Rat sa Vizantijom završio se 1299. godine na način tipičan za srednji vek — brakom. Andronik II, suočen sa nesposobnošću svoje vojske da povrati izgubljene oblasti, prihvatio je rešenje koje su mu predlagali pregovarači: da svoju mladu kćer Simonidu da Milutinu za ženu, a granica iz trenutka pregovora postaje stalna srpska. Bila je to, po svojim ljudskim okolnostima, jedna od najmučnijih tačaka Milutinove vladavine. Simonida je u trenutku veridbe imala oko pet godina, a kralj je već bio u srednjim četrdesetim. Vizantijski izvori, naročito istoričar Pahimer, otvoreno su pisali o nelagodi koju je taj brak izazvao u Carigradu i među samom carskom porodicom. Milutin je morao da raskine prethodnu vezu sa Anom Terter; obavezao se da će Simonida do određene dobi ostati pod brigom dvorskih žena. Iz današnje perspektive reč je o postupku koji se ne može braniti; iz srednjovekovne, bio je to politički potez kakvih je u dinastičkim odnosima tog veka bilo i sa zapadne i sa istočne strane Evrope.

Za Srbiju je, međutim, mir iz 1299. doneo upravo ono što je Milutin tražio. Vizantija je priznala srpske teritorijalne dobitke, severna Makedonija sa Skopljem ostala je u njegovim rukama, a srpski kralj je brakom sa carevom kćerkom ušao u sam vrh vizantijskog poretka časti. Posle dva veka u kojima su raški vladari morali da se mere prema vasilevsu kao prema dalekom gospodaru, sada je srpski kralj postao njegov zet i ravnopravan partner. Unutar zemlje, Milutin je tih godina morao da rešava i porodične sporove — sukob sa Dragutinovim naslednicima oko obećanog redosleda nasleđivanja, kasnije i tešku pobunu sopstvenog sina Stefana, budućeg Dečanskog, o kojoj će izvori, sa različitim pristrasnostima, dugo pisati. Sve to tek dolazi. Do prelaza u četrnaesti vek, mladi kralj iz 1282. godine prerastao je u jednu od najmoćnijih ličnosti pravoslavnog sveta — vladara čija će spoljna politika i čije zadužbine, o kojima govore naredne dve lekcije, obeležiti vek koji upravo počinje.