Karlovačka mitropolija

Kada je patrijarh Arsenije III Čarnojević 1690. godine, sa narodom koji ga je pratio preko Save i Dunava, prešao na habzburšku stranu, sa sobom je doneo i nešto što se na granicama carstava retko prenosi — čitavu jednu crkvenu hijerarhiju. Bez prestola u Peći, koji je ostao u osmanskim rukama, i bez sigurnog mesta gde bi se nova zajednica okupila, patrijarh je morao da od nule organizuje pravoslavni život pod katoličkim vladarem. Iz toga će, kroz nekoliko decenija, izrasti ustanova koju će istorija upamtiti kao Karlovačku mitropoliju — duhovno, pravno i kulturno središte Srba u Monarhiji u sledeća dva veka.

Prvi koraci nove crkvene uprave bili su nesigurni i pomerajni. Arsenije se najpre oslonio na manastir Krušedol u Fruškoj Gori, gde je već postojala razvijena monaška zajednica i porodična grobnica srpske despotske kuće Brankovića. Krušedol je tako, faktički, postao prvo sedište izbeglog patrijarha. Posle njegove smrti 1706. mitropolijska stolica je neko vreme bila i u Sečuju u južnoj Ugarskoj, pa povremeno na drugim mestima — sve dok se rano u 18. veku nije ustalila u Sremskim Karlovcima, varoši nad Dunavom na južnom rubu Fruške Gore. Položaj nije bio slučajan: u blizini su bili veliki fruškogorski manastiri, granica prema Osmanlijama bila je nadohvat, a sama varoš dovoljno mirna da postane administrativno središte.

Pravni okvir nove mitropolije izgrađivao se postepeno. Beč je Srbima u nekoliko navrata potvrđivao tzv. privilegije — povelje Leopolda I i njegovih naslednika kojima im je priznavana verska autonomija, pravo na sopstvenog crkvenog poglavara i na narodno-crkvene sabore. Tek u doba Marije Terezije, sredinom 18. veka, ti odnosi su dobili konačniju formu: Karlovačka mitropolija je u nizu carskih dekreta iz tog razdoblja potvrđena kao zasebna pravoslavna crkvena celina u Habzburškoj monarhiji, sa jasnim sastavom dioceza. Pod njom se, u različitim trenucima, našlo i do desetak eparhija — u Ugarskoj, Slavoniji, Hrvatskoj, na Vojnoj krajini, povremeno i u Dalmaciji. Kanonski, Karlovci su ostali izvan jurisdikcije Pećke patrijaršije, koja je u osmanskim zemljama nastavila zaseban život sve do svog ukidanja 1766. godine.

Karlovci kao srpska prestonica duha

Pravi uspon Karlovaca vezan je za nekoliko mitropolita. U prvoj polovini 18. veka Mojsije Petrović i Vićentije Jovanović već okreću crkvu prema novim obrazovnim potrebama, dovode ruske učitelje i pokušavaju da uspostave škole. Ali odlučni preokret donosi Pavle Nenadović, mitropolit od 1749. do 1768, čovek strpljiv i administrativno darovit. Pod njim je mitropolijski dvor u Karlovcima dobio uredan ustroj, sređene su finansije i arhiv, obnovljene su rezidencija i saborna crkva, i postavljeni temelji onome što će kasnije postati prepoznatljiva karlovačka kulturna sredina. Nenadović je shvatio nešto što su mnogi njegovi savremenici tek slutili: da Srbi u Monarhiji, bez svoje države, mogu opstati samo ako uz crkvu izgrade i školu, štampu i pisani jezik.

U poslednjoj deceniji 18. veka Karlovci su tako stekli dve ustanove koje će obeležiti čitavu epohu. Godine 1791. otvorena je Karlovačka gimnazija — najstarija srpska gimnazija, mesto na kome će se školovati naraštaji budućih sveštenika, učitelja, činovnika i pisaca. Tri godine kasnije, 1794, osnovana je Karlovačka bogoslovija, prva srpska viša škola, namenjena pripremi sveštenstva po uzoru na evropske teološke zavode. Uz njih su radile i mitropolijska biblioteka, arhiv, i povremeni izdavački poduhvati. Karlovci su, srazmerno svojoj veličini, postali grad neobično bogat knjigom, đacima i sveštenstvom — provincijska varoš sa kulturnim životom kakav su tada imale samo daleko veće sredine.

Iz tog kruga, neposredno ili posredno, izrastao je dobar deo srpske prosvećenosti. U Karlovcima je kraće učio Dositej Obradović, pre nego što je krenuo svojim evropskim putovanjem; iz iste sredine ponikao je Lukijan Mušicki, pesnik i kasniji vladika; tu su odjekivala dela istoričara Jovana Rajića, monaha iz fruškogorskog kruga. Ulogu krovnog pokrovitelja te „karlovačke prosvete” preuzeo je mitropolit Stefan Stratimirović, koji je upravljao mitropolijom od 1790. do 1836 — gotovo pola veka. Stratimirović je bio konzervativan u mnogim pitanjima i nije sve podržavao bez ograda, ali je njegova podrška školstvu, izgradnji crkava i očuvanju srpskog identiteta u Monarhiji bila trajna. Prema Vukovoj jezičkoj reformi imao je dvojstven stav — u nekim trenucima opreznu naklonost, u drugim oštro neslaganje — i to je deo karlovačke priče koji ne treba ulepšavati.

Karlovačka mitropolija nije bila samo crkva. Bila je i jedini priznati politički organ Srba u Monarhiji: narodno-crkveni sabori, koji su se povremeno sazivali u Karlovcima, raspravljali su o privilegijama, finansijama, obrazovanju, izboru mitropolita. Mitropolit je u praksi bio i verski poglavar i predstavnik naroda pred Bečom. Posle revolucije 1848. i kratkotrajne Srpske Vojvodine, Karlovačka mitropolija je carskim aktom uzdignuta na rang patrijaršije; karlovački poglavar je nosio titulu patrijarha sve do kraja Prvog svetskog rata i ujedinjenja srpskih crkvenih oblasti u obnovljenu Srpsku pravoslavnu crkvu 1920. godine. Time je završeno više od dva veka karlovačkog razdoblja — vremena u kome je jedna mala varoš nad Dunavom, bez dvora i bez vojske, bila ono što su Srbima u Monarhiji bili i Peć u srednjem veku i Beograd u novijoj istoriji: mesto na koje se gleda kao na središte.