Požarevački mir i austrijska uprava

Dvadeset prvog jula 1718. godine, u malom podunavskom gradu Požarevcu, pod šatorima razapetim u polju izvan varoši, predstavnici cara Karla VI, sultana Ahmeda III i Mletačke republike potpisali su mir kojim se završio austrijsko-turski rat od 1716. do 1718. godine. Posrednici su bili Englezi i Holanđani, jezici pregovora bili su latinski i italijanski, a sadržaj je za jugoistočnu Evropu značio jednu od najvećih promena karte u poslednjih dvesta godina. Habzburška monarhija je, posle pobeda princa Eugena Savojskog kod Petrovaradina 1716. i pod Beogradom 1717, izlazila iz rata kao jasan dobitnik. Osmansko carstvo je, prvi put posle dugog vremena, bilo prinuđeno da prizna trajne gubitke duboko u svojoj evropskoj polovini.

Granica je povučena tako da je Beč dobio Banat — poslednji osmanski deo Ugarske — zatim severnu Srbiju sa Beogradom, Šapcem i Smederevom, uski pojas severne Bosne uz Savu koji će u dokumentima dobiti naziv „habzburška Bosna”, i Malu Vlašku do reke Olta. Venecija je u istom miru dobila nešto, ali je u Moreji izgubila više nego što je u Dalmaciji dobila — njena uloga velike sile u istočnom Sredozemlju počela je tu, u Požarevcu, da se gasi. Za srpsku istoriju, međutim, presudna je jedna jednostavna činjenica: po prvi put posle 1459. godine i pada Smedereva, oblast koja obuhvata Beograd, Šumadiju i središnje Pomoravlje našla se pod hrišćanskom, ne više osmanskom, upravom.

Kraljevina Srbija pod krunom Habzburga

Beč je novostečenoj oblasti dao posebno ime — Königreich Serbien, „Kraljevina Srbija” — i postavio je pod neposrednu carsku, vojno-administrativnu upravu, mimo Ugarske krune i mimo banatske komore. Beograd je postao prestonica te kratke kraljevine i sedište guvernera; prvi na tom mestu bio je princ Aleksandar od Virtemberga, vojnik iz cara Karlove pratnje; posle njega smenjivali su se drugi austrijski generali. Zemlja je podeljena na okruge sa činovništvom po srednjoevropskom obrascu, uveden je nov sistem poreza i popisa stanovništva, počele su da se prave karte, da se reguliše trgovina, da se otvaraju putevi prema Banatu i Vojnoj krajini. U pojedine opustele predele, naročito u Banat, ali ponegde i južno od Save, naseljavani su nemački kolonisti, zanatlije i seljaci iz južnonemačkih zemalja.

Odnos lokalnog srpskog stanovništva prema novoj vlasti bio je složen i ne treba ga prikazivati ni kao oduševljenje ni kao otpor. Posle decenija osmanske uprave, kuluka i poreske neizvesnosti, hrišćanska država — makar i tuđa, makar i katolička — donosila je neke vidljive olakšice: slabili su zulumi pojedinih spahija, raja je formalno izlazila iz statusa zimija. Ali nova vlast je donosila i sopstvene terete. Habzburški porezi nisu bili manji, samo drugačiji i tačnije naplaćivani; činovnici su pisali sve, što seljak nikada nije voleo; trgovina je morala da prolazi kroz carine i monopole; a u verskim stvarima carska kruna, oslonjena na katoličku crkvu, vršila je tih, ali stalan pritisak na pravoslavnu hijerarhiju da se približi uniji s Rimom. Mitropolija u Beogradu i Karlovačka mitropolija severno od Save morale su da brane svoju samostalnost diplomatskom strpljivošću, ne otvorenim sukobom.

Najvidljiviji trag tog vremena ostao je u Beogradu. Habzburški inženjeri prepravili su staru osmansku tvrđavu u modernu baroknu utvrdu sa zvezdastim bastionima — glavni plan izradio je švajcarski oficir Nicolas Doxat de Demoret, jedan od najboljih utvrđivača svoga doba. Donji grad i Kalemegdan dobili su izgled koji je odgovarao tadašnjoj evropskoj fortifikacijskoj nauci; oko tvrđave je nicala nova varoš sa pravim ulicama, kasarnama, magacinima i crkvama. Stanovništvo Beograda u tih dvadeset godina bilo je šaroliko kao retko kad u njegovoj istoriji: pored Srba, doselili su se Nemci, Italijani, Mađari, Jermeni, sefardski Jevreji, francuski i češki oficiri. Otvarale su se škole, formirao se začetak građanskog života — sve to u gradu koji je još pre dve decenije bio osmanski pogranični grad.

Habzburški eksperiment u Srbiji trajao je tačno onoliko koliko i naredni mir između dva carstva. Kada je 1737. izbio nov austrijsko-turski rat, Beč je u njega ušao loše pripremljen, sa precenjenim snagama i podeljenom komandom. Posle nekoliko poraza u Bosni i Vlaškoj i propalog pohoda na jug, austrijska vojska se 1739. povukla pred Osmanlijama čak do Beograda. Mir potpisan u logoru pod gradom, poznat kao Beogradski mir, vratio je sultanu severnu Srbiju, habzburšku Bosnu i Malu Vlašku. Po jednoj od tačaka tog mira, novosagrađena barokna tvrđava morala je biti porušena pre povlačenja — Doxatovo delo Habzburzi su sopstvenim rukama digli u vazduh. Sam Nicolas Doxat, optužen zbog predaje Niša 1737, pogubljen je u Beogradu već u martu 1738; njegova sudbina ostala je gorka uspomena na to vreme.

Sa carskom vojskom preko Save i Dunava povukao se i znatan deo srpskog stanovništva koje se za dve decenije vezalo za novu vlast — činovnici, trgovci, oficiri, sveštenici, bogatije porodice iz Beograda i Šapca. Ta selidba, znatno manja od one velike iz 1690, u istoriografiji se naziva Drugom seobom i o njoj je već bilo reči ranije u ovom kursu. Severna Srbija ponovo je postala osmanska provincija; Beograd je obnovljen, ali u skromnijim razmerama, a sećanje na „nemačko vreme” ostalo je u narodu još dugo, ponegde kao priča o tuđinskoj strogoći, ponegde kao priča o uređenosti koje pod Turcima nije bilo. Period od 1718. do 1739. nije, dakle, doneo srpsku slobodu — bila je to samo zamena jednog imperijalnog gospodara drugim. Ali je prvi put posle dva i po veka pokazao da je drugačija uprava nad ovim zemljama uopšte moguća, i ta misao će, tiho, ostati u srpskoj političkoj imaginaciji sve do devetnaestog veka.