Beograd postaje moderna prestonica

Kada je u proleće 1867. turski zapovednik predao knezu Mihailu ključeve Beogradske tvrđave, grad pod njom još uvek je bio orijentalna palanka. Krive uličice, niske kuće od ćerpiča, džamijski minareti iznad krovova, čaršije po mahalama, mnogo blata kad pada kiša i mnogo prašine kad ne pada — takvu sliku ostavili su putopisci sredinom veka. Stanovništva je bilo oko dvadesetak hiljada. Pola veka kasnije, uoči Prvog svetskog rata, isti grad imaće preko sto hiljada stanovnika, električni tramvaj, telefonsku centralu, novu palatu Skupštine i bulevare po uzoru na Beč i Pariz. Preobražaj nije bio potpun i nije bio jednako raspoređen, ali je bio stvaran.

Prvi korak bio je urbanistički. Već 1867. godine, iste one kada je tvrđava predata, inženjer Emilijan Josimović završio je „Predlog za regulaciju onog dela varoši Beograda što leži u šancu”. Bio je to prvi moderni urbanistički plan u Srbiji uopšte. Josimović je predložio da se gusta turska struktura mahala raseče širim, pravilnim ulicama; da se ostave trgovi, parkovi i drvoredi; da se uvedu ortogonalni potezi po uzoru na evropske prestonice. Plan nije sproveden u celini — bilo je previše privatnih interesa, premalo novca i premalo vlasti nad postojećim posedima — ali je postavio okvir. Sve što će se u Beogradu raditi sledećih decenija, radiće se sa njegovom mapom u rukama.

Drugi korak bio je infrastrukturni, i tu se najjasnije vidi koliko ozbiljno je mlada srpska država shvatala svoju prestonicu. Tokom 1880-ih, po projektu inženjera Marka Leka, počela je da se gradi prva ulična kanalizacija. Godine 1883. otvorena je telefonska linija — Beograd je dobio telefon ranije od mnogih sličnih gradova u Evropi. Naredne godine, 1884, otvorena je železnička stanica na Savi i Beograd je preko Niša i Vranja, a uskoro i preko Zemuna, povezan sa evropskom železničkom mrežom. Godine 1892. počeo je da radi prvi gradski vodovod sa makiškog izvorišta, čime je rešen vekovni problem snabdevanja vodom; iste godine krenuo je i konjski tramvaj. Već 1893. zasvetlela je prva električna ulična svetiljka, a 1894. tramvaj je postao električan. Sistematska električna rasveta proširiće se posle 1900.

Nova lica grada

Uz infrastrukturu se menjala i arhitektura. Kapetan-Mišino zdanje, podignuto 1863. kao dar Miše Anastasijevića narodu i prvobitno dom Velike škole — kasnije Beogradskog univerziteta — bilo je možda prva zgrada u gradu koja je izgledala kao da pripada nekoj zapadnoevropskoj prestonici. Narodno pozorište otvoreno je 1869. na Pozorišnom trgu, na potezu koji će postati centar gradskog života. Stari dvor kralja Milana završen je 1884. godine kao zvanično sedište vladarske porodice. Banke, hoteli i prodavnice nicali su duž Knez Mihailove ulice, koja se iz nekadašnje turske čaršije pretvorila u glavnu trgovačku i šetačku arteriju, sa fasadama u duhu bečkog i pariskog akademizma. Crkva Svetog Marka, Saborna crkva, nove osnovne škole, gimnazije, sudovi — sve to dobilo je u tom razdoblju ozbiljne, reprezentativne zgrade. Zgrada Narodne skupštine, započeta još 1907, biće završena tek posle Prvog svetskog rata, ali je već svojim temeljima najavljivala nove razmere države.

Promenio se i odnos prema javnom prostoru. Kalemegdan, vekovima isključivo vojni kompleks, počeo je 1869. da se uređuje kao gradski park; kasnijim širenjima postao je zelena pluća prestonice i mesto nedeljnih šetnji građanstva. Terazije, do tada periferna padina, izgrađene su u reprezentativan potez sa hotelima i kafanama. Knez Mihailova, Vasina, Kralja Petra, Topličin venac — ti potezi dobili su trotoare, gasne pa električne svetiljke, izloge i bašte ispred kafana. Beograd je počeo da se ponaša kao grad u kome se izlazi: kafane su postale mesta političkih razgovora, salonska kultura imitirala je bečku i parišku, a posle 1900. otvorili su se i prvi bioskopi. Štampa je rasla — listovi kao „Politika” pokrenuta 1904, izdavačke kuće i knjižare gradili su novu javnu sferu kakvu palanka nije poznavala.

Treba odmah reći i ono što fotografije iz tog doba ne kriju. Beograd je, u poređenju sa Bečom ili Budimpeštom, ostao skroman grad. Bečki Ring imao je razmere koje nijedna srpska ulica nije mogla da dosegne. Periferije — Savamala, Dorćol prema reci, predeli ka Topčideru — bile su gušće izgrađene od plana, sa kućama koje nisu imale ni vodovod ni kanalizaciju, sa decom u prašini i sa siromaštvom koje je prestonički sjaj zaobilazio. Standardi javne higijene zaostajali su za onima u srednjoj Evropi, a granica orijentalnog i evropskog grada videla se, doslovno, na svakoj fotografiji do 1914: u jednom kadru — nova banka u akademskom stilu, u drugom — drveni dućan i kola s konjima. Modernizacija je bila stvarna, ali nije bila ravnomerna.

Pa ipak, jezgro je bilo nesumnjivo evropeizovano, i to je ono što je Beogradu dalo novi značaj. Prestonica više nije bila samo administrativno sedište kraljevine; postala je središte u kome se okuplja srpska građanska klasa, u kome se školuju činovnici, advokati, lekari, inženjeri, u kome se vode politički sporovi i u kome se piše ono što će se čitati u celoj zemlji. Onaj ko je 1867. ulazio u Beograd video je grad na granici svetova; onaj ko je u njega dolazio uoči 1914. video je prestonicu jedne male, ali samosvesne evropske kraljevine. Razlika između te dve slike — zarađena ulicu po ulicu, plan po plan, kilovat po kilovat — bila je možda najtiše, ali ne i najmanje delo srpskog 19. veka.