Srpska umetnost i muzika

Devetnaesti vek zatekao je Srbe bez sopstvenih akademija, bez konzervatorijuma, bez dvorske kapele koja bi naručivala muziku, i bez velikih gradskih galerija. Sve što će se u tom stoleću razviti — od portreta u uljanoj boji do horskog koncerta na narodne motive — moralo je biti načinjeno na malo, u dijalogu sa srednjoevropskim školama, i strpljivim ličnim radom pojedinaca. Otuda i izvesna skromnost srpske umetnosti tog doba: ona ne gradi sopstvene velike pokrete, već se uči, sledi, prilagođava — ali u nekoliko slučajeva izgrađuje dela koja izdržavaju proveru vremena.

Prve ozbiljne radionice nisu bile u Kneževini, već u Vojvodini, u okviru Habzburške monarhije, gde su gradovi poput Novog Sada, Sentandreje i Sombora imali staru građansku i crkvenu tradiciju naručivanja ikona, ikonostasa i portreta. Tu su, krajem 18. i početkom 19. veka, radili Pavle Đurković i Arsenije Teodorović, slikari prelaza iz crkvene u građansku umetnost, a zatim i Pavel Simić. Najistaknutiji među njima bio je Konstantin Danil — slikar verovatno rođen oko 1798. godine, čija tačna biografija ostaje delimično nejasna, ali čiji ikonostasi i portreti pokazuju izuzetnu tehničku zrelost i osećaj za boju. Danil je radio u tradiciji srednjoevropskog akademizma, ali sa odmerenošću koja njegove ličnosti čini bližim i današnjem oku.

U Kneževini Srbiji početak je bio sporiji. Anastas Jovanović (1817–1899), školovan u Beču, postao je dvorski litograf knezu Aleksandru Karađorđeviću, a istoriji ostaje upamćen po dvostrukom doprinosu — kao pionir fotografije među Srbima i kao autor albuma „Spomenici srbski”, litografskog niza koji je prvi put srednjoevropskoj publici predstavio srpske vladare, junake i znamenita mesta. Steva Todorović, rođen 1832, dugo je delovao u Beogradu kao slikar i učitelj crtanja, oblikujući više generacija. U istoj generaciji bio je i Đura Jakšić (1832–1878) — pesnik romantičar koga šira publika pamti po stihovima, ali koji je iza sebe ostavio i niz slika, među kojima „Devojka u plavom” i „Noć u Skadarliji” pripadaju standardnom korpusu srpske likovne baštine.

Velika imena pred kraj veka

Pred kraj 19. veka pojavljuju se dva slikara koji će, više nego iko pre njih, postati sinonim za srpsku akademsku umetnost. Paja Jovanović (1859–1957), školovan u Beču, slikao je monumentalne istorijske scene velikih dimenzija — „Krunisanje cara Dušana”, „Seoba Srba”, „Ženidba cara Dušana” — koje su namerno gradile vizuelnu predstavu o srednjovekovnoj veličini i o nacionalnoj sudbini. Uroš Predić (1857–1953), takođe školovan u Beču, krenuo je drugim putem: njegove „Vesela braća” i „Kosovka devojka” spajaju realistički prikaz svakodnevice i religiozno-istorijsku temu, sa pažljivom kompozicijom i toplom paletom. Đorđe Krstić (1851–1907), školovan u Minhenu, doneo je realističke kompozicije iz domaćeg života i pejzaže koji su otvorili put modernijem slikarstvu sledećeg pokolenja.

U skulpturi tradicija je bila još mlađa. Petar Ubavkić (1850–1910) važi za prvog srpskog vajara modernog tipa, a Đorđe Jovanović je 1904. godine podigao Spomenik kosovskim junacima u Kruševcu — delo koje je vajarstvo konačno uvelo u javni prostor srpskih gradova kao ozbiljnu disciplinu. Treba pošteno reći: deo akademske produkcije tog doba danas više deluje kao dokument vremena nego kao živo umetničko iskustvo. Ali u svom trenutku, te slike i spomenici bili su mehanizam građenja moderne nacionalne kulture — vizuelni jezik kojim se mlada država obraćala sopstvenom narodu i Evropi.

Muzička scena imala je sopstvene putanje. Kornelije Stanković (1831–1865), kratkog veka ali odlučujućeg uticaja, prvi je sistematski beležio srpsko crkveno pojanje i narodne melodije, prevodeći usmenu tradiciju u notni zapis i otvarajući put svemu što dolazi. Ključna ličnost srpske muzike tog stoleća postao je Stevan Stojanović Mokranjac (1856–1914) — školovan u Minhenu, Rimu i Lajpcigu, dirigent Beogradskog pevačkog društva od 1887. godine i osnivač prve srpske muzičke škole. Njegovih „Petnaest rukoveti”, komponovanih između 1883. i 1909. godine, vokalne su kompozicije zasnovane na narodnim melodijama koje i danas čine srž horskog repertoara, a njegova „Statira” (liturgija) ostala je standardna u crkvenoj praksi.

Pored Mokranjca, važnu ulogu odigrali su Davorin Jenko (1835–1914), Slovenac koji je dugo živeo i radio u Beogradu — autor muzike za himnu „Bože pravde” iz 1872. godine na tekst Jovana Đorđevića, kao i operete „Vračara” — i Josif Marinković (1851–1931), kompozitor solo pesama i horskih dela koje su pevačka društva izvodila širom srpskih gradova. Upravo pevačka društva, počev od Beogradskog pevačkog društva osnovanog 1853. i društva „Stanković” iz 1881. godine, bila su institucionalno tlo te muzike: ona su naručivala kompozicije, putovala na koncerte u Beč, Prag i Sofiju, i tako srpsku muziku prvi put predstavljala spoljnoj publici.

Ako se pogleda celina, i likovna i muzička scena 19. veka jesu skromnih razmera. Nema ovde velikih škola koje pokreću epohe, niti dela koja menjaju evropsku istoriju umetnosti. Ali ima istinske vrednosti — Mokranjčevih rukoveti, Pajinih i Predićevih platna, Danilovih portreta, Anastasovih litografija — koje ne treba pravdati ni veličati. Te stvari su, prosto, dobre. I još važnije: one su za nekoliko decenija stvorile zajednički vizuelni i zvučni jezik moderne srpske kulture, jezik na koji će se sledeće, znatno smelije generacije moći osloniti.