Svetozar Marković

Kada je 9. odnosno 21. septembra 1846. godine u Zaječaru, u kući državnog činovnika Radoja Markovića, rođen sin Svetozar, niko nije mogao naslutiti da će taj dečak — koji će živeti samo dvadeset osam godina — promeniti način na koji se u Srbiji misli o državi, seljaku i pravdi. Marković nije ostavio veliku biblioteku, nije stigao da izgradi stranku, nije doživeo nijednu skupštinsku pobedu. Pa ipak, kada se danas pita ko je Srbiji uveo socijalističku misao i ko je odgojio generaciju koja će u sledećoj deceniji osnovati Narodnu radikalnu stranku, odgovor je jedan i isti — bio je to mladić iz Zaječara.

Put do tog mesta vodio je preko nekoliko gradova i nekoliko ideja. Gimnaziju je završio u Kragujevcu, koji će kasnije postati i sedište njegovog političkog rada, a zatim se upisao na Veliku školu u Beogradu, na građevinski odsek tehničkog fakulteta. Bio je nadaren matematičar i miran đak, više sklon knjizi nego javnim nastupima. Godine 1866. dobio je državnu stipendiju za studije u Sankt Peterburgu, i tu se njegova biografija prelama. U Rusiji šezdesetih godina devetnaestog veka, nakon ukidanja kmetstva i u senci velikih reformi, mlada inteligencija živela je u groznici novih ideja. Marković je čitao Černiševskog, Pisareva i Hercena, pratio rasprave o seljačkoj opštini i, nešto kasnije, počeo da otkriva Marksa i tek osnovanu Internacionalu.

Te veze sa narodnjacima i krugom koji su vlasti zvale nihilistima skupo su ga koštale. Krajem 1869. godine proteran je iz Rusije i prešao je u Cirih, a potom u Berlin, gde je pokušao da nastavi studije. U Švajcarskoj se prvi put zbližio sa zapadnoevropskom socijalističkom literaturom i sa srpskim i ruskim emigrantskim krugovima, ali ga je vest da je u Srbiji počelo intelektualno previranje vukla nazad. U domovinu se vratio 1870, sa dvadeset četiri godine i bez diplome — sa sveskama, planovima i osećajem da vreme ne čeka.

Pero u Kragujevcu

Sledećih pet godina Marković je pisao kao čovek koji zna da nema mnogo vremena. Sarađivao je u listu „Svetlost”, potom pokrenuo „Javnost” u Kragujevcu, a kasnije i „Oslobođenje”. Vlasti su mu listove zatvarale, on ih je obnavljao pod drugim imenima i sa novim saradnicima. Iz tih članaka i iz programskog spisa „Srbija na Istoku”, štampanog 1872. u Novom Sadu, izlazi celovita slika njegove misli. Marković je oštro napadao birokratiju koju je smatrao novim, neproduktivnim slojem između vladara i naroda; tražio je punu opštinsku samoupravu, narodnu miliciju umesto stajaće vojske i federaciju balkanskih naroda kao odgovor na velike sile koje su Balkan delile na sfere uticaja.

Središnja Markovićeva ideja bila je, međutim, seoska zadruga. U porodičnoj zadruzi — staroj balkanskoj ustanovi zajedničkog gazdinstva više srodničkih kuća — on je video gotovu ćeliju budućeg pravednog društva, srpski odgovor na rusku opštinu. Verovao je da Srbija može preskočiti kapitalističku fazu i izgraditi društvo neposredno iz seljačke zajednice, bez fabrika, bez velikog grada i bez novog gospodskog sloja. Tu mu je misao bila i najsmelija i najslabija: kasniji razvoj zemlje, raspad zadruga i prodor robno-novčane privrede pokazaće da je Marković idealizovao seljaštvo i potcenio snagu tržišta. Ali je istovremeno, prvi u Srbiji, ozbiljno postavio pitanje socijalne pravde kao političko, a ne samo moralno pitanje.

Politički, njegov uticaj se merio krugom mladih ljudi koji su se oko njega okupljali. Među njima su bili Nikola Pašić, Pera Todorović, Adam Bogosavljević i mnogi drugi koji će, šest godina posle Markovićeve smrti, 1881. osnovati Narodnu radikalnu stranku — najuticajniju srpsku partiju do kraja veka. Radikali će vremenom napustiti deo njegovih utopijskih ideja, ali će sačuvati ono što je on smatrao srcem stvari: ideju jake lokalne samouprave, nepoverenje prema činovničkoj državi i osećaj da seljak mora biti politički subjekt, a ne objekt vladanja.

Treba biti pošten i prema njegovim slabostima. Marković je bio oštar, ponekad neuvijen polemičar; protivnike je tukao bez milosti, a sopstvene ideje izlagao sa žarom koji nije ostavljao mnogo prostora za sumnju. Praktičnu strategiju vlasti nije razvio — umro je pre nego što je morao da bira između pokreta i stranke. Njegov program u nekim delovima zvuči danas naivno, naročito tamo gde od zadruge očekuje više nego što jedna porodična ustanova može da nosi. Pa ipak, kao prvi koji je sistematski uveo socijalističke i demokratske ideje u srpski politički prostor — i kao učitelj cele generacije — njegov je uticaj nesrazmerno veliki u odnosu na kratak život.

Već 1874. zdravlje ga je ozbiljno napustilo. Tuberkuloza, bolest koja je u tom veku kosila mlade ljude, naterala ga je da krene na jug, u Italiju, u potrazi za blažom klimom i lečenjem. Lečenje nije pomoglo. Na povratku, 26. februara odnosno 10. marta 1875. godine, Svetozar Marković je umro u Trstu, u dvadeset osmoj godini. Njegovi sledbenici doneli su mu telo u Srbiju i sahranili ga u Jagodini. Bez Markovića nema radikala, a bez radikala nema modernog srpskog parlamentarizma — to je sud koji su izrekli i istoričari koji njegove ideje nisu delili. Mladić iz Zaječara, koji je za samo pet javnih godina napisao biblioteku članaka i jedan programski spis, ostavio je iza sebe nešto teže od stranke: način mišljenja koji će obeležiti srpski devetnaesti vek.