Aprilski rat

U nedelju 6. aprila 1941. godine, na katoličke Cveti, nedelju dana pred pravoslavne Cveti, nemački bombarderi pojavili su se nad Beogradom u ranim jutarnjim časovima. Operacija je u nemačkim štabovima nosila ime „Strafgericht” — Kazneni sud — i bila je Hitlerov lični odgovor na puč od 27. marta, kojim je oboren sporazum o pristupanju Jugoslavije Trojnom paktu. Iako je vlada nekoliko dana ranije Beograd proglasila otvorenim, nezaštićenim gradom, Luftvafe je u dva uzastopna dana sručila na njega više stotina tona bombi. Tako je počeo Aprilski rat — kratak, neravnopravan i tragičan sukob koji će za jedanaest dana izbrisati Kraljevinu Jugoslaviju sa karte Evrope.

Bombardovanje Beograda zapamćeno je sa naročitom tugom. Pogođeni su centri vlasti, železnička stanica, stambeni delovi grada, ali i ono što se nikako nije moglo nazvati vojnim ciljem — Narodna biblioteka na Kosančićevom vencu. U njoj su izgoreli srednjovekovni rukopisi, povelje, retke knjige i deo nepovratnog kulturnog nasleđa srpskog naroda. Procene civilnih žrtava razlikuju se i ostaju predmet rasprave: u literaturi se najčešće navode brojke između dve i četiri hiljade poginulih, ali su novija istraživanja te brojke korigovala naviše ili naniže u zavisnosti od metoda. Tačan broj verovatno nikada neće biti utvrđen — sigurno je samo da je grad pretrpeo težak udar i u prvim časovima rata izgubio mnogo od svog stanovništva i svoje memorije.

Slom u jedanaest dana

Napad nije došao samo iz jednog pravca. Nemačke armije ulazile su istovremeno iz Bugarske, gde su prethodno bile raspoređene, i iz pravca Austrije, savezničke Mađarske i Rumunije, probijajući se ka Skoplju, Nišu, Zagrebu i Beogradu. Italijanske jedinice nadirale su sa zapada, iz Istre ka Sloveniji i Dalmaciji, i sa juga, iz Albanije, ka makedonskom prostoru. Mađarske trupe sačekale su nekoliko dana — kako bi se zaobišao formalni problem ugovora o večnom prijateljstvu sa Jugoslavijom — pa su tek 11. aprila prešle granicu u Vojvodini. Sa svih strana, Kraljevina je bila stisnuta u klešta iz kojih nije imala kud.

Vojska Kraljevine Jugoslavije, na papiru, nije bila zanemarljiva sila. U aprilu 1941. mobilisano je oko sedam stotina hiljada vojnika, ali sama mobilizacija nikada nije završena. Jedinice su bile loše opremljene, sa zastarelim naoružanjem iz prethodnog rata, slabom motorizacijom i gotovo bez modernog vazduhoplovstva. Komunikacije su otkazale već u prvim danima — telefonske linije bile su pokidane, radio-veze nepouzdane, štabovi izolovani jedan od drugog. Nasuprot tome, Vermaht je primenio brzu, koncentrisanu Blickrig taktiku, sa potpunom premoći u vazduhu i sa oklopnim kolonama koje su za nekoliko dana presekle zemlju.

Pukotine su, međutim, bile i unutrašnje. Vojska Kraljevine Jugoslavije bila je etnički raznolika i u nju su godinama bile ugrađene političke napetosti između srpskog, hrvatskog i slovenačkog dela države. U više slučajeva delovi hrvatskih i slovenačkih jedinica dezertirali su, odbili da se bore ili su se predavali bez otpora; u Zagrebu je 10. aprila proglašena Nezavisna Država Hrvatska još pre nego što su nemačke trupe stigle u grad. Mnogi vojnici tako više nisu znali za koga ratuju. Ali raspadale su se i mnoge srpske jedinice, razbijene i bez logistike, pa slom nije bio samo pitanje dezertiranja.

Kralj Petar II Karađorđević, koji je tek nekoliko nedelja ranije punoletstvom preuzeo presto, povukao se sa vladom najpre na Pale kod Sarajeva, a zatim, pred sve težim vojnim slomom, dalje preko Crne Gore u Grčku, da bi konačno stigao u London. Tamo će, do kraja rata, postojati jugoslovenska kraljevska vlada u izgnanstvu — institucija sa međunarodnim priznanjem, ali bez teritorije i bez stvarne moći nad sopstvenom državom. U zemlji koja je ostala iza njih, vlast su vrlo brzo preuzimali okupator i njegovi saradnici.

Posle desetak dana borbi i bekstva štabova, 17. aprila 1941. u Beogradu je potpisana bezuslovna kapitulacija jugoslovenske vojske. U ime razbijene kraljevske vojske, po ovlašćenju generala Danila Kalafatovića, načelnika štaba Vrhovne komande, akt su potpisali general Radivoje Janković i bivši ministar inostranih poslova Aleksandar Cincar-Marković. Time je formalno okončan jedanaestodnevni rat. Tačno toliko bilo je potrebno silama Osovine da skrše državu koja je 1918. nastala kao zajednički dom Južnih Slovena.

Posledice su bile teške i trajne. Jugoslavija je u narednim nedeljama bila iskomadana: deo je pripao Nemačkoj, deo Italiji, Mađarskoj i Bugarskoj, u Hrvatskoj je već uspostavljena ustaška Nezavisna Država Hrvatska, a Srbija je svedena na okupiranu teritoriju pod nemačkom vojnom upravom. Stotine hiljada vojnika odvedene su u zarobljeničke logore u Nemačkoj, mnogi od njih će tamo provesti čitav rat. Aprilski rat ostao je zato upamćen ne kao bitka koja se mogla dobiti, već kao kratak, tragičan trenutak u kome se pokazalo koliko je državna zgrada Kraljevine Jugoslavije, uprkos vojsci od više stotina hiljada ljudi, iznutra bila nespremna za udarac koji ju je čekao.