Stradanje civila i logori

Od jeseni 1941. do leta 1945. godine, na prostoru raskomadane Kraljevine Jugoslavije, civilno stanovništvo je u velikom broju ubijano, zatvarano i proterivano — i to ne kao slučajna posledica borbi, već kao deo politike okupatora i njihovih saradnika. Da bi se ti događaji shvatili, treba ih sagledati zajedno, bez romantike o otporu i bez prećutkivanja onoga što je urađeno ljudima koji nisu nosili oružje. Brojke su, kao što ćemo videti, do danas predmet stručnih rasprava, ali sama priroda zločina nije sporna ni za jednu ozbiljnu istoriografiju.

Okvir za masovnu odmazdu na okupiranoj teritoriji Srbije postavljen je naredbom načelnika nemačke Vrhovne komande Vilhelma Kajtela iz septembra 1941. godine. Po toj naredbi, koja je u stvarnost prevedena uputstvima generala Franca Bemea, za svakog ubijenog nemačkog vojnika trebalo je streljati sto talaca iz reda lokalnog stanovništva, a za svakog ranjenog pedeset. Talaca su izvođeni iz zatvora, iz fabrika, iz škola — često bez ikakve veze sa stvarnim događajem koji je odmazdu izazvao. Najgore posledice ova naredba je proizvela u oktobru 1941, u dva grada centralne Srbije.

U Kraljevu su, između 14. i 20. oktobra 1941, nemačke jedinice streljale velike grupe muškaraca, među njima radnike Fabrike vagona i druge građane, kao odmazdu za napade jedinica otpora u okolini. Procene broja žrtava se kreću u rasponu od oko 1.700 do preko 2.000 ljudi, uz priznanje da su izvori nepotpuni. Sedam dana kasnije, 21. oktobra 1941, u Kragujevcu su streljani muškarci i dečaci — uključujući đake gimnazije i zanatskih škola izvedene direktno iz učionica. Dugo se kao zvanična cifra navodio broj od oko 7.000 žrtava; novija ozbiljna istraživanja, zasnovana na poimeničnim spiskovima, taj broj smatraju precenjenim i procenjuju stradanje na otprilike 2.800 do 3.000 ljudi. Pošteno je reći oboje: i da je tačan broj manji nego što je decenijama navođeno, i da je u jednom jesenjem danu ubijeno više muškaraca jednog grada nego što neki gradovi imaju odraslih stanovnika.

Logori u okupiranoj Srbiji i u NDH

Pored streljanja na licu mesta, okupacioni sistem se oslanjao na mrežu zatvora i koncentracionih logora. U Beogradu je još 1941. uspostavljen Banjički logor, koji su zajedno vodili nemačka policija i srpska kolaboracionistička uprava. Procenjuje se da je kroz njega prošlo oko 23.000 zatočenika, a da je oko 3.800 njih streljano ili je umrlo u logoru — političkih protivnika, pripadnika pokreta otpora, Jevreja, Roma i običnih ljudi uhvaćenih u policijskim akcijama. U Nišu je postojao logor na Crvenom krstu, poznat i po tome što je 12. februara 1942. u njemu izveden jedan od prvih masovnijih bekstava zatočenika iz logora u okupiranoj Evropi; deo onih koji su pobegli stradao je u kasnijim odmazdama, ali je sam podvig ostao kao izuzetan trenutak u toj tamnoj istoriji.

Na teritoriji Nezavisne Države Hrvatske, sistem nasilja imao je drugačiji karakter. Tamo su, od leta 1941, ustaške vlasti sprovodile politiku otvorenog progona Srba, Jevreja i Roma, kao i protivnika režima među samim Hrvatima i Muslimanima. Središte tog sistema bio je kompleks logora kod Jasenovca, u kome su, u različitim podlogorima, ubijani muškarci, žene i deca. Broj žrtava Jasenovca dugo je bio predmet političkih sporova. Posleratne jugoslovenske procene koje su navodile cifre od oko 700.000 ubijenih danas su, u svetlu poimeničnih istraživanja, smatrane preuveličanim. Ozbiljne savremene procene — koje stoje, među ostalim, iza Memorijalnog muzeja Holokausta u Vašingtonu, Spomen-područja Jasenovac, kao i radova istoričara poput Vladimira Žerjavića i Bogoljuba Kočovića — kreću se otprilike u rasponu od 77.000 do 100.000 žrtava u samom logoru, uz svest da je celokupan ustaški sistem nasilja u NDH usmrtio znatno više ljudi. Iznose se i veće cifre, i istraživanja se nastavljaju; ono što ozbiljna istoriografija ne dovodi u pitanje jeste da je reč o organizovanom genocidu, pre svega nad Srbima, Jevrejima i Romima.

Italijanska okupaciona zona imala je drugačiji karakter — nasilje nad civilima tamo nije bilo programski genocidno kao u NDH, ali su Italijani sprovodili stroge represalije nad selima u zaleđu Dalmacije i Crne Gore i držali logore za internirce, među kojima je najpoznatiji bio logor na Rabu, gde su uslovi, naročito za jevrejske i slovenačke zatočenike, bili teški, sa značajnim brojem umrlih od gladi i bolesti. Mađarska okupacija severne Bačke donela je, u januaru 1942, takozvanu „raciju” u Novom Sadu, Šajkaškoj i okolnim mestima. U nekoliko dana, pripadnici mađarske vojske i žandarmerije pobili su oko 3.000 do 4.000 ljudi, najvećim delom Srba i Jevreja, neke od njih bacajući pod led Dunava i Tise. Reč je o ratnom zločinu koji je posle rata, makar delom, bio i pravno procesuiran u samoj Mađarskoj.

Kada se sve to sabere, slika je teška, ali jasna. Stradanje civila u Jugoslaviji između 1941. i 1945. nije bilo zbir nesrećnih slučajeva, nego sistem — sistem odmazdi, logora i progona koji je u različitim oblicima dolazio iz više pravaca: iz nemačke okupacione uprave, iz ustaške države, iz mađarskih i bugarskih okupacionih komandi, a delom i iz redova domaćih saradnika. Brojke su, ponavljamo, predmet rasprave i treba ih navoditi pošteno, sa rasponima i izvorima. Ali same priče — o đacima izvedenim iz učionica u Kragujevcu, o porodicama nestalim u Jasenovcu, o ljudima pod ledom u Bačkoj, o zatočenicima Banjice i Crvenog krsta — ne traže preuveličavanje. One same po sebi dovoljno govore o tome šta znači živeti pod okupacijom, i zašto je oslobođenje, kada je došlo, dolazilo u zemlju u kojoj je već nedostajalo veliki deo njenog naroda.