Cena Drugog svetskog rata

Kada se rat 1945. završio, Jugoslavija je počela da broji svoje mrtve. Brojanje je trajalo decenijama i nikada nije bilo samo brojanje — uvek je bilo i politika, i sećanje, i polaganje računa za buduće generacije. Cifra koju je nova jugoslovenska vlast već 1946. iznela pred Reparacionu komisiju u Parizu glasila je 1.706.000 života, oko jedanaestine predratnog stanovništva. Pripremila ju je skupina stručnjaka pod kratkim rokom, više na osnovu opštih procena nego pažljivog popisa, i imala je jasnu svrhu — da pojača jugoslovenski zahtev za ratnom odštetom od Nemačke. Ostala je, ipak, zvanična cifra punih četrdeset godina i ušla u udžbenike, spomenike i javno pamćenje kao mera onoga što se dogodilo.

Tek polovinom osamdesetih godina dvojica demografa, nezavisno jedan od drugog, uzeli su predratne i posleratne popise stanovništva i počeli da računaju ozbiljno. Srpski demograf u emigraciji Bogoljub Kočović objavio je 1985. u Londonu studiju pod naslovom „Žrtve Drugog svetskog rata u Jugoslaviji”. Četiri godine kasnije hrvatski demograf Vladimir Žerjavić iz Zagreba objavio je svoj nezavisan račun. Polazili su sa različitih strana, koristili različite metode, i — što je najvažnije — došli do gotovo istog zaključka. Kočović je izračunao oko 1.014.000 stvarnih ratnih gubitaka Jugoslavije, Žerjavić oko 1.027.000. Razlika među njima merila se u desetinama hiljada; razlika prema zvaničnoj cifri merila se u stotinama hiljada. Stari broj nije izdržao ispit demografije.

Ono što se iza tih ukupnih cifara krije teže je za pisanje nego za sabiranje. Po proračunima oba demografa, najbrojnija pojedinačna grupa žrtava bili su Srbi: Kočović je procenio oko 487.000, Žerjavić oko 530.000 stradalih pripadnika srpskog naroda u celoj Jugoslaviji. To je posledica i borbe partizanskog i četničkog pokreta otpora i nemačke odmazde, ali, pre svega, masovnog stradanja Srba pod ustaškom vlašću u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj — u Jasenovcu i drugim logorima i u progonima u Bosni i Hercegovini, Lici, Kordunu i Slavoniji. Hrvata je, po istim procenama, stradalo oko 207.000, bosanskih Muslimana oko 86.000, Slovenaca oko 32.000, Crnogoraca oko 20.000. Za Jevreje cifra od oko 57.000 znači da je u Holokaustu ubijeno oko četiri od svakih pet jugoslovenskih Jevreja koji su rat dočekali. Roma je stradalo oko 27.000, što je za njihovu malu zajednicu imalo razmer katastrofe.

Kategorije koje se preklapaju

Cifre su samo prvi sloj. Iza svake stoji pitanje kako je neko stradao. Manji deo žrtava poginuo je sa puškom u ruci — kao vojnik kraljevske vojske u aprilu 1941, kao partizan, kao četnik, kao pripadnik raznih kolaboracionističkih i dobrovoljačkih jedinica. Najveći deo, međutim, nisu bili borci. Bili su to civili pobijeni u odmazdama poput onih u Kragujevcu i Kraljevu u oktobru 1941, taoci streljani po nemačkim naredbama o stotinu za jednog, seljani spaljeni zajedno sa selima, žene i deca poklani u ustaškim pokoljima, deportovani iz Banata, Bačke i Srema, zatočenici sabirnih logora na Sajmištu, Banjici, u Jasenovcu, u Mauthauzenu, Aušvicu i Bergen-Belzenu, žrtve gladi i tifusa u zbegovima. Iste osobe često pripadaju u dve ili tri kategorije — Jevrejin koji je bio i partizan i logoraš, Srbin koji je bio i zarobljenik i talac. Zbog toga svaki ozbiljan istraživač upozorava da se kategorije ne smeju mehanički sabirati.

Materijalna cena je merljivija, ali ne i manja. Po proračunima posleratne komisije, oštećena je bila otprilike svaka četvrta stambena jedinica u zemlji. Saobraćajna mreža bila je razorena — pruge, mostovi, lokomotive, putevi. Industrija, već skromna pre rata, ostala je bez znatnog dela kapaciteta; poljoprivredna proizvodnja pala je ispod predratnog nivoa i tu se godinama zadržala. Pojedini gradovi platili su naročito visoku cenu — Podgorica je bombardovana toliko puta i tako temeljno da se posle rata gradila gotovo iz temelja, Zadar je u savezničkim napadima izgubio veliki deo starog jezgra, Leskovac je u proleće 1944. teško razoren u savezničkom bombardovanju. Stotine hiljada ljudi promenilo je adresu pod prisilom — prognani Srbi iz NDH, proterani Nemci posle rata, kolonizovani borci u Vojvodini, raseljeni Jevreji čija se zajednica više nikada nije obnovila u predratnoj veličini.

Treba reći i ono što je politika potom činila sa ovim brojevima. U socijalističkoj Jugoslaviji cifra od milion i sedamsto hiljada držala se ne zato što su demografi tako mislili, nego zato što je veliki broj davao razmeru herojskoj slici Narodnooslobodilačke borbe. Devedesetih godina, u ratovima koji su raspad zemlje pretvorili u nove tragedije, gubici Drugog svetskog rata postali su oruđe. Sa srpske strane često se nudila uvećana cifra žrtava Jasenovca, sa hrvatske umanjena; ni jedna ni druga nije bila demografija. Tek je akademski konsenzus zasnovan na Kočovićevim i Žerjavićevim računima doneo trezven okvir u kome se može razgovarati. Pojedinačne cifre i dalje su predmet rasprave — naročito broj žrtava Jasenovca i broj poginulih u poslednjim mesecima rata i odmah posle — ali ukupni red veličine više nije sporan među ozbiljnim demografima.

Ostaje, na kraju, ono što brojevi ne kažu. Da je rat 1941–1945. bio najsmrtonosniji period u modernoj istoriji Srbije i Jugoslavije, mereno po broju ubijenih u tako kratkom vremenu. Da je dotakao gotovo svaku porodicu, u svakom selu i u svakoj varoši. Da posle njega nijedna zajednica u zemlji nije bila ista — ni srpska, ni hrvatska, ni jevrejska, ni romska, ni muslimanska. Da pamćenje takvih gubitaka nije takmičenje, nego dug. Brojanje mrtvih ima smisla samo ako vodi do treznog razumevanja koliko je to koštalo i koliko je krhka sredina koja u jednoj generaciji može da nestane. Kočović i Žerjavić nisu računali da bi neku stranu omalovažili — računali su zato što je tačnost prema mrtvima poslednji oblik poštovanja koji žive može da ponudi.