Ustanak 1941.

Kapitulacija Kraljevine Jugoslavije aprila 1941. nije bila kraj rata na srpskom tlu, već njegov pravi početak. Vojska se raspala za jedanaest dana, kralj i vlada otišli su u izgnanstvo, a zemlja je razrezana između okupatora i njihovih saveznika. Već tokom proleća i ranog leta, dok je nemačka uprava u Beogradu tek uspostavljala svoj poredak, po šumama zapadne i centralne Srbije pojavile su se prve naoružane grupe. Neke su bile oficirske, sa zaostalim uniformama i činovima propale vojske; druge su sazrevale u ilegalnim partijskim ćelijama. Iz tih dvaju izvora izrasli su, tokom samo nekoliko meseci, dva oružana pokreta otpora — i prvi veliki ustanak u okupiranoj Evropi.

Prvi pokret okupio se oko pukovnika Dragoljuba Mihailovića, koji je sa malom grupom oficira i podoficira u maju 1941. izbio na Ravnu goru u zapadnoj Srbiji. Mihailović je sebe video kao nastavak razbijene jugoslovenske vojske: ostao je veran kralju Petru II i vladi u izgnanstvu, a svoje ljude organizovao je u „četničke odrede Jugoslovenske vojske”. U toku leta na Ravnu goru pristizali su oficiri, podoficiri i seljaci iz okolnih sela; pokret je rastao polako, oslonjen na patrijarhalnu sredinu i mrežu lokalnih komandanata. Mihailovićeva osnovna zamisao bila je da se snage čuvaju, da se ustanak diže tek u trenutku kada saveznička pobeda na zapadu postane bliska, i da se po svaku cenu izbegne masakar civilnog stanovništva.

Drugi pokret rodio se na sasvim drugom toku. Komunistička partija Jugoslavije, ilegalna od 1921. godine, do 1941. je pod Josipom Brozom Titom postala disciplinovana organizacija sa iskustvom konspiracije. Sve dok je važio nemačko-sovjetski pakt, partija je odbijala da se uključi u rat. Sve se promenilo 22. juna 1941, kada je Hitler napao Sovjetski Savez. Već istog dana CK KPJ objavio je proglas o oružanoj borbi, a 4. jula u Beogradu doneta je odluka o opštem ustanku. U julu i avgustu partijski ljudi prebacivali su se u šume, a Tito je početkom septembra prešao iz okupiranog Beograda na slobodnu teritoriju u zapadnu Srbiju. Tu su nastali prvi partizanski odredi, sa crvenom petokrakom na kapama i sa programom koji je išao dalje od oslobođenja — ka revolucionarnoj promeni društvenog poretka.

Užička republika i susreti u Brajićima

Tokom avgusta i septembra 1941. dva pokreta su, često nezavisno, oslobodila širok prostor zapadne i centralne Srbije. Nemačke posade u manjim mestima povlačile su se ili bivale razbijene; ustanak je za kratko vreme obuhvatio Mačvu, Šumadiju, Pomoravlje i Zlatibor. Krajem septembra partizani su ušli u Užice i pretvorili ga u središte slobodne teritorije — područja koje će u istoriji ostati zapamćeno kao Užička republika. U gradu je radila fabrika oružja, štampale su se novine, postavljana je nova lokalna vlast. Mihailovićevi četnici držali su susedne sektore, a izvesno vreme su se kretali i kroz iste varoši. Po prvi put od aprilskog sloma, na delu srpske teritorije ponovo se vijala domaća zastava.

U toj kratkoj jeseni dva vođe sastala su se dva puta — u selu Struganik 19. septembra i u Brajićima 27. oktobra 1941. Razgovori su, prema kasnijim svedočenjima sa obe strane, vođeni o zajedničkoj komandi, podeli oružja i odnosu prema okupatoru. Dogovor nije postignut. Razlozi su bili dublji od ličnog nepoverenja. Mihailović je polazio od ideje kontinuiteta — kralja, države i vojske; Tito od ideje revolucije, koja je rat protiv okupatora videla i kao priliku za novi poredak. Mihailović se plašio prebrzanih akcija zbog represalija; Tito ih je smatrao nužnim. Već u novembru, dok su nemačke kolone nadirale ka Užicu, između dva pokreta došlo je do prvih oružanih sukoba — i građanski rat unutar ustanka postao je činjenica.

Cena ustanka po civilno stanovništvo bila je u međuvremenu već užasna. Nemačka komanda primenjivala je naređenje o streljanju sto talaca za svakog ubijenog i pedeset za svakog ranjenog nemačkog vojnika. U oktobru 1941. ta naredba pretvorena je u dva masovna pokolja koja ostaju među najtežim u istoriji okupirane Evrope: streljanje u Kraljevu i streljanje u Kragujevcu. Tačan broj žrtava nije nikada potpuno utvrđen, ali se meri hiljadama; među stradalima bili su radnici, gimnazijalci i obični građani, bez veze sa borbom u šumama. Sa tim događajima nemački cilj postaje jasan — kazniti narod tako da se odvoji od ustanika.

Krajem novembra Vermaht je krenuo u veliku ofanzivu na slobodnu teritoriju. Užice je palo 29. novembra 1941; eksplozija u fabrici oružja odnela je više stotina života, a partizanske jedinice probile su se preko Zlatibora prema Sandžaku i dalje u istočnu Bosnu, na Igman i potom u Foču. Mihailovićevi četnici, manje pokretljivi i vezani za rodni kraj, rasuli su se u manje grupe po selima; deo njih je pred očiglednom snagom okupatora ušao u taktičke aranžmane koji će kasnije teško opteretiti pokret. Slobodne teritorije više nije bilo. Do kraja decembra Srbija je ponovo bila čvrsto u rukama nemačke uprave i kvinsliške vlade Milana Nedića, a dva pokreta otpora — sada već razdvojena i nepomirljiva — povukla su se u dugu, mukotrpnu fazu rata.

Ustanak 1941. ostaje u srpskoj istoriji događaj sa dva lica. Bio je istinski hrabar: na delu Evrope u kome je svaki otpor delovao samoubilački, hiljade ljudi su podigle oružje protiv najjače vojske kontinenta i nakratko oslobodile zavičaj. Bio je i tragičan: izazvao je odmazde od kojih se srpska sela i gradovi nisu lako oporavili, i u sebi je već nosio klicu građanskog rata koji će sledećih godina podeliti kuću na kuću. Oba pokreta nastala u toj jeseni — i Mihailovićev i Titov — zaslužuju poštenu ocenu, bez glorifikacije i bez prećutkivanja. Istorija 1941. najmanje od svega podnosi laku reč.