Solunski front

Front koji će u srpskom sećanju ostati upamćen kao Solunski nastao je, paradoksalno, kao zakasnela pomoć Srbiji. U jesen 1915, dok su nemačke, austrougarske i bugarske armije probijale srpsku odbranu, francuske i britanske jedinice iskrcale su se u Solunu kako bi krenule na sever, ali su stigle prekasno: do kraja te godine srpska vojska se već povlačila preko Albanije, a saveznici su se zaustavili duž grčko-srpske granice. Umesto da pomognu Srbiji u zemlji, oni su, ne mičući se iz severne Grčke, počeli da grade dugu odbrambenu liniju koja će dve i po godine biti jedini istočni produžetak zapadnog fronta.

Saveznička grupacija u Solunu zvanično je nosila ime „Armée d'Orient” — Istočna armija — pod francuskom komandom. Prvih godina vodio ju je general Moris Saraj, oficir politički kontroverzan u Parizu i nikada potpuno omiljen kod britanskih saveznika, ali uporan u uverenju da Balkan može biti odlučujuće poprište rata. Posle njega komandu je kraće držao general Adolf Giro, a od juna 1918. preuzeo ju je Luj Franše d'Espere — energičan oficir kome će pripasti čast da odobri i izvede konačni proboj. U sastav armije, pored Francuza i Britanaca, ulazili su i Srbi, Italijani, ruska brigada, a od 1917, kada je Grčka napokon ušla u rat na strani Antante, i grčke divizije.

Sama linija fronta išla je kroz planinski pojas severne Grčke i južne Vardarske Makedonije, od Jadrana do Egeja, u luku dugom oko četiri stotine kilometara. Bio je to teren gotovo bez puteva, sa golim grebenima preko dve hiljade metara, dubokim klisurama Crne reke i retkim dolinama u kojima se moglo manevrisati. Klima je vojnicima nanosila gotovo onoliko štete koliko i neprijatelj: ledene zime na vrhovima, vrelo i malarično leto u nizijama, snabdevanje koje se dizalo na mazgama. Srpska vojska, obnovljena na Krfu i prebačena brodovima u Solun u proleće i leto 1916, raspoređena je na najteži, centralni deo fronta, oko Moglenskih planina i Kajmakčalana, vrha od dva hiljade pet stotina dvadeset jedan metar.

Kajmakčalan i prelazak granice

Septembra 1916. započela je prva veća ofanziva u kojoj su srpske jedinice imale glavnu ulogu. Prva i Druga srpska armija, pod komandom vojvode Petra Bojovića i vojvode Živojina Mišića, krenule su uz strme padine Kajmakčalana protiv bugarskih položaja. Borba je trajala oko dve nedelje, vodila se na visini, često bajonetom i bombama u kamenju, i završila se srpskim osvajanjem vrha krajem septembra. Sa Kajmakčalana se pružao pogled na predratnu Srbiju — tadašnja granica Kraljevine prolazila je u neposrednoj blizini, i osvajanje vrha značilo je prvi povratak srpske vojske na sopstveno tlo, makar samo na nekoliko kilometara dubine. Za vojnike koji su prethodne zime prešli Albaniju i izgubili polovinu boraca, simbolika je bila gotovo veća od vojničke koristi.

Posle Kajmakčalana ofanziva se nastavila ka jugozapadu i u novembru 1916. dovela do oslobađanja Bitolja, prvog većeg grada u kome su saveznici vratili pređašnju srpsku administraciju. Tu je napredovanje, međutim, stalo. Naredne dve godine — kraj 1916, cela 1917. i prva polovina 1918 — pretvorile su Solunski front u pozicioni rat sličan onom u Francuskoj: ukopani rovovi, betonski zakloni na grebenima, kratki napadi i protivnapadi oko Crne reke, dolinske bitke koje su koštale hiljade života a pomerale liniju za nekoliko stotina metara. Bolesti su, naročito malarija, ponekad u jednoj sezoni odnosile više vojnika nego borba.

Za Srbiju je Solunski front imao značaj koji se ne meri samo vojničkim merilima. Na njemu se, u izgnanstvu, nastavila ratna država Kraljevine Srbije. Vrhovna komanda imala je sedište u Solunu, ministarstva su radila iza linije, a Narodna skupština povremeno je zasedala na Krfu. Kralj Petar I, već star i bolestan, povremeno je dolazio među jedinice, dok je regent Aleksandar, formalno na čelu vojske, sa štabom redovno boravio bliže frontu. Time se održavao državni kontinuitet: srpska država nije prestala da postoji zato što joj je teritorija bila okupirana, već je nastavila da funkcioniše kroz svoju vojsku i ustanove u savezničkoj zoni.

Posebnu, donekle netipičnu pojavu na frontu činili su takozvani dobrovoljci — Srbi, Hrvati i Slovenci poreklom iz Austrougarske, najčešće ratni zarobljenici sa istočnog fronta, koji su u Rusiji pristali da pređu na savezničku stranu. Organizovani u Odesi u Srpski dobrovoljački korpus, brodovima su, pre svega 1916. i 1917, prevoženi oko Evrope do Soluna. Njihovo prisustvo davalo je srpskoj vojsci slovenski karakter širi od pukog kraljevinskog: u istim uniformama borili su se ljudi iz Beograda, Like, Dalmacije i Slovenije, i ta činjenica će kasnije, prilikom ujedinjenja, dobiti političku težinu. Treba ipak biti oprezan: njihov tačan broj i borbena uloga u savremenoj literaturi razmatraju se različito, a unutar samog korpusa bilo je i ozbiljnih unutrašnjih sukoba i osipanja.

U široj slici Velikog rata, Solunski front je za zapadne saveznike dugo bio sporedno poprište — u Parizu i Londonu više puta je razmatrano njegovo smanjenje, a britanski kritičari su ga ponekad opisivali kao veliki saveznički logor pre nego pravi front. Za Srbiju je, međutim, on bio centralno mesto rata: jedino mesto na kome je njena vojska postojala kao celina, jedina poluga kojom je mogla da utiče na ishod sukoba i jedini put kojim se moglo natrag u zemlju. Dve godine strpljivog držanja položaja u planinama severne Grčke pripremile su trenutak koji će uslediti u septembru 1918 — proboj fronta i brzo napredovanje ka severu, o kojima govori jedan od narednih dana.