Solunski front

Front koji će u srpskom sećanju ostati upamćen kao Solunski nastao je, paradoksalno, kao zakasnela pomoć Srbiji. U jesen 1915, dok su nemačke, austrougarske i bugarske armije probijale srpsku odbranu, francuske i britanske jedinice iskrcale su se u Solunu kako bi krenule na sever, ali su stigle prekasno: do kraja te godine srpska vojska se već povlačila preko Albanije, a saveznici su se zaustavili duž grčko-srpske granice. Umesto da pomognu Srbiji u zemlji, oni su, ne mičući se iz severne Grčke, počeli da grade dugu odbrambenu liniju koja će dve i po godine biti jedini istočni produžetak zapadnog fronta.

Saveznička grupacija u Solunu zvanično je nosila ime „Armée d'Orient” — Istočna armija — pod francuskom komandom. Prvih godina vodio ju je general Moris Saraj, oficir politički kontroverzan u Parizu i nikada potpuno omiljen kod britanskih saveznika, ali uporan u uverenju da Balkan može biti odlučujuće poprište rata. Posle njega komandu je kraće držao general Adolf Gijoma, a od juna 1918. preuzeo ju je Luj Franše d'Epere — energičan oficir kome će pripasti čast da odobri i izvede konačni proboj. U sastav armije, pored Francuza i Britanaca, ulazili su i Srbi, Italijani, ruska brigada, a od 1917, kada je Grčka napokon ušla u rat na strani Antante, i grčke divizije.

Sama linija fronta išla je kroz planinski pojas severne Grčke i južne Vardarske Makedonije, od Jadrana do Egeja, u luku dugom oko četiri stotine kilometara. Bio je to teren gotovo bez puteva, sa golim grebenima preko dve hiljade metara, dubokim klisurama Crne reke i retkim dolinama u kojima se moglo manevrisati. Klima je vojnicima nanosila gotovo onoliko štete koliko i neprijatelj: ledene zime na vrhovima, vrelo i malarično leto u nizijama, snabdevanje koje se dizalo na mazgama. Srpska vojska, obnovljena na Krfu i prebačena brodovima u Solun u proleće i leto 1916, raspoređena je na najteži, centralni deo fronta, oko Moglenskih planina i Kajmakčalana, vrha od dve hiljade pet stotina dvadeset jedan metar.

Kajmakčalan i prelazak granice

Septembra 1916. započela je prva veća ofanziva u kojoj su srpske jedinice imale glavnu ulogu. Treća srpska armija, sa Drinskom divizijom na čelu, krenula je uz strme padine Kajmakčalana protiv bugarskih položaja. Borba je trajala oko dve nedelje, vodila se na visini, često bajonetom i bombama u kamenju, i završila se srpskim osvajanjem vrha krajem septembra. Sa Kajmakčalana se pružao pogled na predratnu Srbiju — tadašnja granica Kraljevine prolazila je u neposrednoj blizini, i osvajanje vrha značilo je prvi povratak srpske vojske na sopstveno tlo, makar samo na nekoliko kilometara dubine. Za vojnike koji su prethodne zime prešli Albaniju i izgubili polovinu boraca, simbolika je bila gotovo veća od vojničke koristi.

Posle Kajmakčalana ofanziva se nastavila i u novembru 1916. dovela do oslobađanja Bitolja, prvog većeg grada u kome su saveznici vratili pređašnju srpsku administraciju. Tu je napredovanje, međutim, stalo. Naredne dve godine — kraj 1916, cela 1917. i prva polovina 1918 — pretvorile su Solunski front u pozicioni rat sličan onom u Francuskoj: ukopani rovovi, betonski zakloni na grebenima, kratki napadi i protivnapadi oko Crne reke, dolinske bitke koje su koštale hiljade života a pomerale liniju za nekoliko stotina metara. Bolesti su, naročito malarija, ponekad u jednoj sezoni odnosile više vojnika nego borba.

Za Srbiju je Solunski front imao značaj koji se ne meri samo vojničkim merilima. Na njemu se, u izgnanstvu, nastavila ratna država Kraljevine Srbije. Vrhovna komanda imala je sedište u Solunu, ministarstva su radila iza linije, a Narodna skupština povremeno je zasedala na Krfu. Kralj Petar I, već star i bolestan, povremeno je dolazio među jedinice, dok je regent Aleksandar, formalno na čelu vojske, sa štabom redovno boravio bliže frontu. Time se održavao državni kontinuitet: srpska država nije prestala da postoji zato što joj je teritorija bila okupirana, već je nastavila da funkcioniše kroz svoju vojsku i ustanove u savezničkoj zoni.

Posebnu, donekle netipičnu pojavu na frontu činili su takozvani dobrovoljci — Srbi, Hrvati i Slovenci poreklom iz Austro-Ugarske, najčešće ratni zarobljenici sa istočnog fronta, koji su u Rusiji pristali da pređu na savezničku stranu. Organizovani u Odesi u Srpski dobrovoljački korpus, brodovima su, pre svega 1916. i 1917, prevoženi oko Evrope do Soluna. Njihovo prisustvo davalo je srpskoj vojsci slovenski karakter širi od pukog kraljevinskog: u istim uniformama borili su se ljudi iz Beograda, Like, Dalmacije i Slovenije, i ta činjenica će kasnije, prilikom ujedinjenja, dobiti političku težinu. Treba ipak biti oprezan: njihov tačan broj i borbena uloga u savremenoj literaturi razmatraju se različito, a unutar samog korpusa bilo je i ozbiljnih unutrašnjih sukoba i osipanja.

U široj slici Velikog rata, Solunski front je za zapadne saveznike dugo bio sporedno poprište — u Parizu i Londonu više puta je razmatrano njegovo smanjenje, a britanski kritičari su ga ponekad opisivali kao veliki saveznički logor pre nego pravi front. Za Srbiju je, međutim, on bio centralno mesto rata: jedino mesto na kome je njena vojska postojala kao celina, jedina poluga kojom je mogla da utiče na ishod sukoba i jedini put kojim se moglo natrag u zemlju. Dve godine strpljivog držanja položaja u planinama severne Grčke pripremile su trenutak koji će uslediti u septembru 1918 — proboj fronta i brzo napredovanje ka severu, o kojima govori jedan od narednih dana.