Šta je Srpska revolucija

Kada se danas u srpskoj istoriografiji kaže „Srpska revolucija”, ne misli se na jedan dan, jednu bitku ili jedan ustanak. Misli se na ceo niz povezanih događaja kojima je, u prvim decenijama devetnaestog veka, iz Beogradskog pašaluka postepeno izrasla jedna nova država — kneževina sa sopstvenim ustavom, civilnom upravom i međunarodno priznatim položajem. Pojam je u nauku ušao iz pera nemačkog istoričara Leopolda fon Rankea, koji je 1829. godine objavio knjigu „Die serbische Revolution”, kod nas poznatu kao „Srpska revolucija”. Ime se primilo i ostalo, jer je dobro pogađalo suštinu: ono što se odigralo između Orašca i Sretenja bilo je više od pobune — bila je to dugotrajna preraspodela vlasti, zemlje i samog društvenog poretka.

Vremenski okvir nije sasvim ujednačen u literaturi. Najčešće se Srpska revolucija datira od 1804. do 1835. godine — od skupštine u Orašcu, kojom je počeo Prvi srpski ustanak, do donošenja Sretenjskog ustava, prvog ustavnog akta nove kneževine. Neki istoričari period skraćuju do 1830, kada su sultanovi hatišerifi konačno potvrdili srpsku autonomiju, a drugi ga produžavaju do 1839, kada je knez Miloš Obrenović morao da abdicira. Postoje i oni koji okvir pomeraju unazad do 1788. i Kočine krajine, videći u srpskim četama na austrijskoj strani neku vrstu predigre. Razlike su stvarne, ali ne menjaju jezgro: jezgro su dva ustanka i dugačak diplomatsko-institucionalni proces koji ih je pretvorio u državu.

Šta sve obuhvata

Prvi sastavni deo je Prvi srpski ustanak (1804–1813) pod vođstvom Karađorđa Petrovića. Pokrenut je kao odbrana od dahijskog terora, ali se brzo razvio u rat za samostalnost. U njegovim godinama prvi put posle 1459. na srpskoj zemlji ponovo postoje srpske državne ustanove — Praviteljstvujušči sovjet, Velika škola u Beogradu, sopstvena vojska i sudovi. Ustanak je 1813. slomljen osmanskom protivofanzivom, ali ono što je izgrađeno u tih devet godina nije moglo biti zaboravljeno. Drugi sastavni deo je Drugi srpski ustanak iz 1815. godine, koji je pod Milošem Obrenovićem izbio na Cvetima u Takovu i, za razliku od prvog, završio se pregovorima a ne porazom. Iz tih pregovora rodila se ograničena, ali stvarna autonomija.

Treći sastavni deo je upravo taj diplomatski proces između 1815. i 1830. godine. Korak po korak, kroz sultanove hatišerife — carske ukaze koji su imali snagu osnovnog zakona — Srbija je dobijala sve šire pravo na samoupravu, na sopstvenu crkvenu organizaciju, na izbor kneza i na povlačenje muslimanskog stanovništva iz seoskih oblasti. Četvrti sastavni deo je unutrašnja institucionalna izgradnja pod Milošem, koja je 1835. dosegla vrhunac u Sretenjskom ustavu, jednom od najnaprednijih ustavnih tekstova svog vremena u Evropi, iako je trajao svega nekoliko nedelja pre nego što su ga ruski i austrijski protesti suspendovali.

Zašto reč „revolucija”, a ne prosto „ustanak”? Zato što se promena nije zaustavila na oružju. Srpska revolucija je istovremeno bila vojno-politička, društvena i institucionalna. Vojno — jer su seljaci, hajduci i knezovi srušili dotadašnju strukturu osmanske vlasti u pašaluku. Društveno — jer je nestao timarsko-čifluksarski sistem, raseljen je dotadašnji muslimanski zemljoposednički sloj, a srpsko seljaštvo postalo je sloj sitnih, ali samostalnih vlasnika zemlje. Taj seljačko-vlasnički poredak ostaće temelj srpskog društva sve do dvadesetog veka. Institucionalno — jer je na kraju perioda postojala kneževina sa upravom, poreskim sistemom, sudovima, školama i ustavnim aktom, koju su evropske sile morale da priznaju kao činjenicu.

Spoljnopolitički, Srpska revolucija nije se odigrala u praznini. Rusija je više puta intervenisala u srpsku korist — najjasnije Bukureškim mirom 1812. i Jedrenskim mirom 1829, kojima je Porta obavezivana da reši srpsko pitanje. Austrija je, kao prvi sused i trgovinski partner, oprezno motrila i povremeno pomagala. Iza svega je stajao širi sklop koji će istoričari nazvati Istočno pitanje — sporo opadanje Osmanskog carstva i pokušaj evropskih sila da to opadanje urede. Od ovog perioda nadalje, srpsko pitanje je trajno deo evropske diplomatije.

Vredi je u kontekst staviti i šire. Srpska revolucija stoji u istom dobu kao Američka, kao Francuska, kao revolucije u Latinskoj Americi i kao Grčka revolucija — u onome što istoričari često nazivaju Dobom revolucija. Bila je drugačija od većine njih: vodili su je nepismeni seljaci pravoslavne vere, protiv islamskog imperijalnog gospodara, bez gradova kao žarišta i bez prosvetiteljske inteligencije kao predvodnice. Pobeda je dolazila sporo, u talasima, više kroz iscrpljivanje i pregovore nego kroz jedan veliki preokret. Ali rezultat — nestanak starog poretka, stvaranje nove države i novog društvenog ustrojstva — bio je revolucionaran u istom smislu u kome je to bio i u drugim zemljama tog doba. Srpski primer, uz grčki, postaće obrazac i za druge balkanske hrišćanske narode koji su tek tražili put ka sopstvenoj državi.

Ovaj uvodni dan postavlja okvir; sve što sledi u Eri V — od dahijskog terora i seče knezova, preko Misara, Deligrada i Negotina, do Takova, hatišerifa i Sretenja — popunjava ga konkretnim ljudima i događajima. Ono što treba imati na umu jeste da Srpska revolucija nije ni mit ni puka pobuna, već dugačak, neujednačen, često bolan proces u kome je jedna seljačka zajednica postala moderna država. Ni romantizovati je ni umanjivati ne treba; treba je razumeti kao ono što jeste — temelj svega što u srpskoj istoriji devetnaestog i dvadesetog veka dolazi posle.