Srbi izvan Srbije

Kada se 1910. godine u Beogradu objave podaci popisa, Kraljevina Srbija ima oko 2,9 miliona stanovnika. To je, na karti Evrope, mala balkanska država — manja od mnogih austrougarskih krunovina, manja od većine evropskih kraljevina. Ali srpski problem tog vremena nije pitanje koliko ljudi živi između Save i Vardara; on je pitanje gde sve, izvan tih granica, žive Srbi. Najpažljivije procene pokazuju da je krajem 19. i početkom 20. veka izvan Kraljevine Srbije živelo gotovo dvostruko više etničkih Srba nego u njoj. Bili su rasuti preko tri imperije i jedne kneževine, i svaki politički program koji će tih godina nastati — od ujedinjenja, preko autonomije, do jugoslovenstva — izrastao je upravo iz te činjenice.

Najveća srpska zajednica izvan Srbije bila je u Austro-Ugarskoj. U ugarskom delu monarhije, u Vojvodini — Bačkoj, Banatu i Sremu — živelo je oko pola miliona Srba. Njihovo duhovno središte bili su Sremski Karlovci, sedište Karlovačke mitropolije, koja je 1848. uzdignuta na rang patrijaršije; svetovno i kulturno središte postao je Novi Sad, „srpska Atina”. Tu je 1864. godine, premeštena iz Pešte gde je osnovana 1826, smestila se Matica srpska — najstarija srpska kulturna ustanova. U hrvatskom delu monarhije — u civilnoj Hrvatskoj, Slavoniji, ukinutoj Vojnoj krajini i srpskim delovima Dalmacije, naročito u Lici, Baniji i Kordunu — živelo je još oko šeststo hiljada Srba. Bili su to potomci graničara koji su vekovima čuvali habsburšku granicu prema Osmanlijama, a sada su tu službu izgubili i pretvarali se u građansko stanovništvo zemlje koja je o sebi tek odlučivala.

U Bosni i Hercegovini, koju je Austro-Ugarska okupirala 1878. a anektirala 1908. godine, pravoslavni Srbi su od ukupno oko 1,9 miliona stanovnika 1910. činili najveću pojedinačnu konfesionalnu grupu — oko 825 hiljada ljudi, ispred bosanskih muslimana i katolika. Njihov položaj bio je posebno složen: za samo trideset godina prešli su iz osmanskog poretka, u kome su bili raja sa ograničenim pravima ali sa naviknutom verskom autonomijom, u austrijski poredak, u kome su dobili moderne zakone i upravu ali su izgubili politički horizont koji je do tada vodio ka Beogradu. Crkvena autonomija je sačuvana, ali kulturno-politički pokreti, naročito Srpska narodna organizacija od 1907, ulazili su u stalne sukobe sa upravom Benjamina Kalaja i njegovih naslednika.

Treća srpska država tog vremena bila je Crna Gora. Pod knezom Nikolom I Petrovićem-Njegošem, koji je vladao od 1860. a 1910. se proglasio kraljem, Crna Gora je sa oko trista hiljada stanovnika bila etnički gotovo isključivo srpska po jeziku i pravoslavnoj veri, ali institucionalno potpuno samostalna. Odnosi sa Beogradom bili su bliski po krvi i kulturi, a politički često hladni — dva srpska dvora ćutke su se nadmetala oko prvenstva. Crnogorska kultura bila je arhaičnija, manje evropeizovana od vojvođanske ili beogradske, i u tome je čuvala nešto što je u Srbiji već nestajalo, ali je istovremeno teško održavala korak sa modernim institucijama.

Stara Srbija, dijaspora i razlike

Treća imperija u kojoj su živeli Srbi bila je Osmansko carstvo. U tzv. Staroj Srbiji — na Kosovu, u Metohiji i Raškoj oblasti, koja se tada nazivala Novopazarskim sandžakom — te u Makedoniji, koja je do 1912. ostala osmanska, srpsko stanovništvo živelo je u znatno težim uslovima nego u Habsburškoj monarhiji. Tu nije bilo ni patrijaršije ni matice, nego škole, mitropolije i konzulati koji su radili pod stalnim pritiskom albanskih nasilja, turske uprave i konkurentske grčke i bugarske propagande. Konačno, krajem 19. veka počinje i prvi veći talas iseljavanja u prekomorske zemlje — najpre iz Like i Hercegovine, gde se zemlja iscrpla i porodice zaduživale, ka Sjedinjenim Američkim Državama. Niču srpske kolonije u Pitsburgu i Klivlendu, u rudarskim i čeličanskim gradovima, sa svojim crkvama i listovima.

U Habsburškoj monarhiji Srbi su uživali građanska prava, ali pod stalnim pritiskom mađarizacije u ugarskom i nemačko-austrijske uprave u drugim delovima države. Branili su se onim oružjem koje su imali — crkvenom autonomijom, štampom i strankama. Listovi „Srpski narodni list”, „Zastava” Svetozara Miletića, „Branik” i sarajevski „Srbobran” oblikovali su javno mnjenje koje je često bilo modernije i otvorenije nego ono u samoj Kraljevini Srbiji. U Hrvatskoj je 1905. godine Srpska samostalna stranka, zajedno sa hrvatskim partnerima, potpisala Riječku i Zadarsku rezoluciju i ušla u Hrvatsko-srpsku koaliciju — prvi ozbiljan pokušaj zajedničkog političkog nastupa Srba i Hrvata u monarhiji.

Ovde treba biti pošten u jednoj stvari koja se kasnije često zaboravljala. Srpske zajednice u različitim sredinama nisu bile homogene niti su mislile istovetno. Vojvodina je, kroz vekove života u srednjoevropskom građanskom svetu, postala kulturno evropeizovanija od Srbije; njena varoška kultura, štampa i ženska društva merila su se sa češkim ili mađarskim, ne sa balkanskim. Bosanski Srbi nosili su pečat dugog osmanskog nasleđa i seoske, patrijarhalne strukture. Crnogorci su čuvali plemenski poredak i epsku tradiciju gotovo netaknuti. Lički i krajiški Srbi imali su mentalitet starih graničara. Te razlike u kulturnoj orijentaciji bile su stvarne i istorijski važne, i pred Prvi svetski rat one nisu bile prepreka zajedničkom osećanju pripadnosti, ali su bile podsetnik da pred zajednicom, ako jednog dana bude ujedinjena, neće biti samo politički, nego i unutrašnji kulturni zadatak.