Srbija kao samostalna država

Petog juna 2006. godine Narodna skupština Republike Srbije usvojila je odluku kojom je Srbija proglašena pravnim naslednikom državne zajednice Srbija i Crna Gora. Bio je to tih, gotovo administrativni čin — bez krunisanja, bez parade, bez velikog govora pred narodom — ali iza njega je stajala neobična činjenica koju je tek trebalo da osvesti i sama država: prvi put od stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, Srbija je postojala kao potpuno zasebna država, u svojim granicama, sa sopstvenim međunarodnim subjektivitetom. Skoro devedeset godina zajedničkih jugoslovenskih i postjugoslovenskih okvira završilo se mirno, glasanjem građana u Crnoj Gori i jednim potpisom u Beogradu.

Ono što je usledilo bilo je ubrzano sređivanje pravnog okvira. Stari ustavni dokument više nije odgovarao novom položaju, pa je tokom 2006. dogovoren tekst novog ustava. O njemu se izjašnjavalo na referendumu 28. i 29. oktobra 2006, a krajem te jeseni Ustav Republike Srbije je proglašen. U preambuli je sadržano određenje koje će obeležiti narednu deceniju i više: Kosovo i Metohija označeni su kao sastavni deo Srbije sa „suštinskom autonomijom”. Time je Beograd, na unutrašnjem planu, fiksirao stav koji će se ponavljati pred svim sagovornicima u inostranstvu, bez obzira na to kakvi su tokovi tekli na terenu i u glavnim svetskim prestonicama.

Politički život nove države odvijao se kroz nekoliko prepoznatljivih ciklusa. Prvi je vezan za predsednika Borisa Tadića i Demokratsku stranku, koja je posle 2008. godine, u koaliciji sa socijalistima i manjim partnerima, vodila vladu i postavila kao glavni strateški cilj kandidaturu za članstvo u Evropskoj uniji. Drugi ciklus počeo je 2012. godine. Na predsedničkim izborima toga proleća Tomislava Nikolića, kandidata tada već reformisane Srpske napredne stranke, podržala je dovoljna većina da pobedi Tadića u drugom krugu. Naprednjaci su, pod faktičkim vođstvom Aleksandra Vučića, ušli u vladu sa socijalistima Ivice Dačića kao premijera, a 2014. godine Vučić je i sam postao predsednik vlade. Tri godine kasnije, 2017, izabran je za predsednika Republike. Od tada SNS, sa promenljivim koalicionim partnerima, drži glavne poluge izvršne vlasti.

Između četiri stuba

Spoljna politika samostalne Srbije izgrađena je oko četiri orijentira koje zvanični Beograd voli da naziva svojim „stubovima” — Evropske unije, Sjedinjenih Američkih Država, Ruske Federacije i Narodne Republike Kine. Srbija ima status kandidata za članstvo u EU od marta 2012. i sa Briselom vodi tehničke pregovore o pristupnim poglavljima. Istovremeno održava bliske političke i energetske veze sa Moskvom, čije je oslanjanje na ruski gas, makar i posredno preko trećih ruta, ostalo trajna odlika ovog perioda. Sa Pekingom je razvijena snažna investiciona i infrastrukturna saradnja, posebno u rudarstvu, čeličanama i izgradnji puteva i pruga. Ova višestruka okrenutost zvanično je objašnjavana terminom „vojna neutralnost” — odlukom Narodne skupštine iz 2007. godine da Srbija neće tražiti članstvo u vojnim savezima.

Pitanje Kosova ostalo je središnji čvor. Posle jednostranog proglašenja nezavisnosti u Prištini 17. februara 2008, koje je Beograd odbacio kao protivpravno, vodile su se godine diplomatske borbe — od savetodavnog mišljenja Međunarodnog suda pravde do dugotrajnog dijaloga pod okriljem Evropske unije, započetog 2011. i nastavljenog Briselskim sporazumom 2013. godine. Srbija nije priznala nezavisnost Kosova, ali je pristajala na praktične dogovore o granici, carini, energetici i zajednici srpskih opština. Pitanje statusa ostalo je otvoreno i, po svemu sudeći, neće biti zatvoreno brzo.

Unutrašnji život ove samostalne države nije jednostavno svesti na jednu ocenu. Privreda je posle krize 2008. godine prošla kroz teške godine, a od sredine prošle decenije beleži postojan, ali neujednačen rast, uz hronično iseljavanje mlađeg stanovništva. Izgradnja autoputeva i obnova železničke infrastrukture promenile su izgled zemlje. Istovremeno, domaće javne rasprave dugo se vrte oko nekoliko istih tema — slobode medija, nezavisnosti pravosuđa, izborne ravnopravnosti i odnosa vlasti i opozicije. O ovim pitanjima postoje oštro suprotstavljena gledišta, koja se mogu pratiti u izveštajima Evropske komisije, domaćih nezavisnih institucija i opozicionih i vladajućih partija; ova lekcija ih beleži kao otvorene teme tekućeg vremena, bez pristajanja uz bilo koju stranu.

Gledano iz nešto veće daljine, period od 2006. godine ima jasno istorijsko obeležje. To je vreme u kojem se Srbija prvi put posle gotovo veka uči da bude samo svoja — bez jugoslovenskog krova, bez federalnih partnera, sa sopstvenim ustavom, vojskom, valutom i diplomatijom. Mnoga teška pitanja nasleđena iz devedesetih ostala su otvorena: status Kosova, ekonomski jaz prema razvijenoj Evropi, demografski pad, oblik političkog sistema. Ali sam okvir — država u svojim granicama, kao nesporan subjekat međunarodnog prava — više nije bio pod znakom pitanja. Sledeće generacije srpskih građana odrastaće već unutar tog okvira, kao prvog koji od 1918. više ne deli ime države sa nekim drugim narodom.