Kultura i nauka savremene Srbije

Posle političkih lomova s kraja devedesetih i posle 2000. godine, kulturni i naučni život Srbije nastavio je da postoji u dva paralelna ritma. Jedan ritam pripadao je starim, ozbiljnim institucijama koje su stogodišnju tradiciju nastavile pod znatno težim materijalnim uslovima nego ranije. Drugi ritam dolazio je iz novih scena — festivala, malih izdavača, nezavisnih pozorišta, sportskih reprezentacija — koje su, često bez velikog državnog oslonca, uspevale da Srbiju iznova povežu sa svetom. Slika koja se iz toga dobija nije ni trijumfalna ni porazna; pre bi se moglo reći da je to slika žive, ali napregnute kulture, koja se održava više zahvaljujući upornosti pojedinaca i ustanova nego stabilnoj politici.

Stare institucije zadržale su simboličku težinu. Srpska akademija nauka i umetnosti, osnovana još u 19. veku, ostala je krovno mesto za nauku i umetnost, sa svojim odeljenjima, izdanjima i bibliotekom. Matica srpska u Novom Sadu, najstarija srpska kulturna ustanova, nastavila je da neguje jezik, leksikografiju i izučavanje književnosti. Narodna biblioteka Srbije, izgrađena posle Drugog svetskog rata na mestu nekadašnje, u bombardovanju 1941. uništene biblioteke, čuva nacionalnu zbirku i opslužuje široku istraživačku publiku. Beogradska filharmonija, sa novim repertoarom i gostovanjima, postala je u 21. veku jedan od najprepoznatljivijih kulturnih izvoznih artikala zemlje.

Posebna priča vezana je za dva muzeja u Beogradu koja su godinama bila zatvorena zbog rekonstrukcije. Muzej savremene umetnosti na ušću Save u Dunav ponovo je otvoren 2017. godine, posle više od decenije pauze, i vratio publici svoju zbirku jugoslovenske moderne umetnosti. Narodni muzej Srbije na Trgu republike svečano je otvoren 2018, posle gotovo petnaest godina rekonstrukcije; njegove stalne postavke od praistorije do moderne umetnosti ponovo su postale dostupne. Oba otvaranja imala su značaj veći od samih izložbi: bila su znak da je javni prostor kulture, ma koliko sporo, ipak moguće obnoviti.

Književnost, film, muzika i scena

Književnost je u ovom razdoblju imala i svoje velike odlaske i svoje žive glasove. Milorad Pavić, autor „Hazarskog rečnika” i jedan od najprevođenijih srpskih pisaca uopšte, preminuo je 2009. godine, ostavivši za sobom delo koje se i dalje čita po svetu. Pisali su i nastavili da pišu David Albahari, Dragan Velikić, Svetislav Basara, Vladislav Bajac, Vida Ognjenović, Goran Petrović i drugi — generacija koja je rat preživela pišući, i koja je posle 2000. nastavila razgovor sa evropskom prozom kao ravnopravan sagovornik. Uz njih su rasli mlađi autori i nove izdavačke kuće, dok su sajmovi knjiga u Beogradu i Novom Sadu ostali važno mesto okupljanja čitalačke publike.

Film je nastavio tradiciju koja je u jugoslovensko doba imala svetski odjek. Emir Kusturica, sa starijim nagrađivanim filmovima i kasnijim projektima u Mokroj Gori, ostao je najpoznatije ime; Goran Paskaljević je do svoje smrti 2020. snimao filmove o društvenim ranama tranzicije; Srđan Dragojević je „Lepim selima” i kasnijim filmovima oblikovao popularno sećanje na devedesete; Mila Turajlić je dokumentarcima o Jugoslaviji i hladnoratovskim arhivima Srbiju vratila na velike svetske festivale. FEST, beogradski filmski festival osnovan još 1971. godine, ostao je glavna godišnja smotra svetskog filma za domaću publiku.

Muzička scena bila je jednako šarolika. Klasična tradicija, čiji se koren često vezuje za delo Stevana Mokranjca s kraja 19. veka, nastavljena je preko Beogradske filharmonije, opere Narodnog pozorišta i niza horova i kamernih ansambala. Popularna i rok muzika imale su svoje publike i svoja okupljanja. Najveći novi simbol postao je festival EXIT, koji se od 2000. godine održava na Petrovaradinskoj tvrđavi iznad Novog Sada i koji je u jednom trenutku postao jedan od najpoznatijih muzičkih festivala u jugoistočnoj Evropi. U Beogradu su BELEF, BITEF — pozorišni festival međunarodnog ugleda osnovan još 1967 — i druge smotre nastavljale da grad povezuju sa savremenom umetničkom scenom; u Novom Sadu i Vršcu Sterijino pozorje ostalo je glavni godišnji pregled domaće drame.

Sport je u tom razdoblju, na svoj način, postao oblik kulture i meke moći. Tenis je sa Novakom Đokovićem, čiji je uspon počeo sredinom dvehiljaditih, doneo Srbiji niz Grend slem titula i prvih mesta na ATP listi; Ana Ivanović i Jelena Janković bile su prve teniserke sveta. Vaterpolisti su nekoliko puta osvajali olimpijska i svetska zlata, košarkaši i košarkašice ulazili u finala evropskih i svetskih takmičenja, a odbojkašice postajale olimpijske šampionke 2016. godine. Ti rezultati delovali su nesrazmerno veliki za zemlju te veličine i postali su važan deo nacionalnog samopouzdanja u inače teškim godinama.

Nauka je u Srbiji 21. veka zadržala dobar glas, ali pod stalnim pritiskom. Matematika je nastavila staru tradiciju, sa beogradskim i novosadskim matematičkim školama; fizičari, hemičari i biotehnolozi učestvovali su u međunarodnim projektima i objavljivali u vodećim časopisima. Istovremeno, plate u istraživanju i visokom obrazovanju ostajale su niske, a odlazak mladih naučnika, lekara i inženjera u inostranstvo — takozvani odliv mozgova — postao je jedan od najozbiljnijih dugoročnih problema. Tačan obim tog odlaska različito se procenjuje, ali da je reč o stalnom toku, ne sporadičnoj pojavi, slažu se i istraživači i sami profesori. Ono što je u svemu tome jasno jeste da je kultura i nauka savremene Srbije scena vredna i živa — ali da svoju vitalnost duguje koliko institucijama, toliko i tihoj upornosti ljudi koji su odlučili da ostanu.